سرزمین و مرز از دیدگاه ژئوپلیتیک، سیاست و حقوق بین‌الملل

نوع مقاله: علمی پژوهشی مستقل

نویسنده

چکیده

مرزهای سیاسی مهم‌ترین عامل تفکیک یک واحد متشکّل سیاسی، از واحدهای دیگر است. خطوط مرزی، ضمن تعیین حدود قلمرو حکومت، تعیین‌کننده حدود اختیارات دولت آن حکومت نیز هستند. خطوط مرزی، خطوطی اعتباری و قراردادی هستند که به‌منظور تحدید حدود یک واحد سیاسی بر روی زمین مشخص می‌شوند. چنانچه منظور از واحد سیاسی، حکومت باشد، خطوطی که سرزمین یک حکومت را از حکومت همسایه جدا می‌کند، به مرزهای بین‌المللی معروف‌اند. همچنین، مرزهای بین‌المللی در شکل‌دهی مناسبات سیاسی و اقتصادی میان حکومت‌ها، نقش برجسته‌ای دارند. همواره ادعاها و کشمکش‌های مرزی عامل مهم ایجاد تیرگی روابط سیاسی میان برخی کشورها بوده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی در پاسخ به این پرسش است که اساساً مسئله مرز و سرزمین از چه دیدگاه‌ها و رویکردهایی قابل‌بحث و بررسی است؟ مرزهای بین‌المللی در شکل‌دهی مناسبات سیاسی و اقتصادی میان حکومت‌ها، نقش برجسته‌ای دارند. مرزها کنش متقابل مرزنشینان را به شدّت تحت تأثیر قرار می‌دهند. شکوفایی و زوال شهرها و حوزه نفوذ آن‌ها در مجاورت مرز، بستگی به این دارد که خط مرزی نقش‌های جدیدی برای آن‌ها پدید آورد یا برعکس، حوزه طبیعی آن‌ها را بر هم زند. در سده‌های اخیر، نقشه سیاسی جهان دائماً تغییریافته که علت اصلی آن اکتشافات جغرافیایی، جنگ‌ها، تجزیه امپراطوری‌ها، و جداسازی و جدایی‌طلبی بوده است.

کلیدواژه‌ها


1)      اطاعت، جواد (1376) ژئوپلیتیک و سیاست خارجی ایران، تهران: سفیر.

2)    بیلیس، جان و اسمیت، استیو (1383) جهانی‌شدن سیاست: روابط بین‌الملل در عصر نوین (جلد اول)، ترجمه گروه مترجمان، تهران: موسسه ابرار معاصر تهران.

3)      پرسکات، جان رابرت ویکتور (1359) گرایش‌های تازه در جغرافیای سیاسی، ترجمه دره میرحیدر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

4)      پیر دشتی، حسن (1394) مفهوم مرز و سرحد و سیر تحولات آن، مجله رشد آموزش جغرافیا، دوره 30، شماره 1صص50-32.

5)      جکسون، رابرت و سورنسون، گئورگ (1382) درآمدی بر روابط بین‌الملل، ترجمه مهدی ذاکریان و احمد تقی زاده و حسن سعید کلاهی، تهران: میزان.

6)      حافظ نیا، محمدرضا (1383). تحلیل کارکردی مرز بین‌المللی: مرز ایران و افغانستان، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 8، شماره 4 صص 161-142.

7)      حافظ نیا، محمدرضا (1385) اصول مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد : انتشارات پاپلی.

8)      رحمتی راد، محمدحسین (1374) مرزبانی، گذرنامه و اتباع بیگانه؛ جلد 1، تهران: معاونت آموزشی ناجا.

9)      رنگر، نیکلاس (1382) روابط بین‌الملل، نظریه سیاسی نظم جهانی، ترجمه لیلا سازگار، تهران: وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.

10)   ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1372) حقوق بین‌الملل عمومی، چاپ هفتم، تهران: تهران انتشارات گنج دانش.

11)   عزتی، عزت‌الله (1371) ژئوپلیتیک، تهران: سمت.

12)   عسکر خانی، ابو محمد (1383) رژیم‌های بین‌المللی، تهران : موسسه ابرار معاصر تهران.

13)   فالک، ریچارد (1380). نظریه، واقع‌گرایی و امنیت جهان، در: ارزیابی انتقادی در زمینه امنیت بین‌الملل، ترجمه علیرضا طیب، تهران: نشر نی.

14)   فن گلان، گرهارد (1378) درآمدی بر حقوق بین‌الملل عمومی، ترجمه دکتر سید داود آقایی، تهران : نشر میزان.

15)   قوام، عبدالعلی (1384 ب) روابط بین‌الملل: نظریه‌ها و رویکردها، تهران: سمت.

16)   قوام، عبدالعلی (1384) اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل، چاپ یازدهم، تهران: سمت.

17)  مجتهد زاده، پیروز (1381) س‍رزمی‍ن و م‍رز در بی‍ن‍ش سی‍اس‍ی و ش‍ی‍وه ح‍ک‍وم‍ت‍ی ای‍ران ب‍است‍ان، ماهنامه اطلاعات سی‍اس‍ی - اق‍ت‍ص‍ادی، س‍ال ۱۷، شماره۳-۴ صص 145-125.

18)   مجتهد زاده، پیروز (1388) کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج‌فارس، ترجمه حمیدرضا ملک محمدی نوری، تهران: عطائی.

19)   مجتهد زاده، پیروز (1389) سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران، تهران: سمت.

20)   مشیر زاده، حمیرا (1384) تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، تهران: سمت.

21)   مقتدر، هوشنگ (1382) حقوق بین‌الملل عمومی، چاپ هفتم، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.

22)   موسی زاده، رضا (1376) کلیات حقوق بین‌الملل عمومی (جلد اول)، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

23)   میرحیدر، درّه (1380) مبانی جغرافیای سیاسی، چاپ هشتم، تهران: سمت.

24)   نقیب زاده، احمد (1373) نظریه‌های کلان روابط بین‌الملل، تهران: قومس.

25)   نقیب زاده، احمد (1386) نگاهی به تاریخ روابط بین‌الملل (از 1870 تا 1945)، تهران: دانشگاه تهران.

26)   والاس، ربکا (1382). حقوق بین‌الملل، ترجمه سید قاسم زمانی و مهناز بهرام لو، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی.

27)  Glassner, m. i. & H. j. de blij, (1989) Systematic political Geography, New york: john wiley and sons.

28)  J. spanier, (1990). Games Nations play, 7 th ed, washingo DC: Congressional quarterly press.