سنجش میزان توسعه‌یافتگی شهرستان‌های مرزی استان آذربایجان غربی

نوع مقاله: علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی محیط‌زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 استادیار جغرافیا سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

توسعه جریانی چندبعدی است که مستلزم تغییر در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و رفع نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی است. ارزیابی سطوح توسعه‌یافتگی با استفاده از روش‌های کمی از سوی منجر به شناخت میزان نابرابری بین مناطق می‌گردد و از سوی دیگر تلاشی در زمینه کاهش و رفع نابرابری‌های موجود می‌باشد. پژوهش حاضر باهدف بهره‌گیری از شاخص‌های مدنظر، به دنبال سنجش وضع توزیع و توسعه در شهرستان‌های مرزی استان آذربایجان غربی و مشخص کردن میزان اختلاف توسعه در بین آن‌ها و نیز متوجه ساختن مسئولان به توجه بیشتر به شهرستان‌های محروم و توسعه‌نیافته است. روش تحقیق، توصیفی– تحلیلی و نوع تحقیق کاربردی است داده‌های تحقیق شامل 32 متغیر در قالب 4 شاخص آموزشی، اقتصادی، اجتماعی و کالبدی از آخرین سرشماری (1395) اخذ گردید. در این پژوهش با استفاده از مدل تحلیل خوشه‌ای و Vikor به سطح‌بندی هر یک از شهرستان‌های مرزی در سه سطح توسعه‌یافته (برخوردار)، درحال‌توسعه (نیمه برخوردار) و توسعه‌نیافته (نا برخوردار) پرداخته‌شده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد که شهرستان‌های ارومیه و اشنویه در سطح توسعه‌یافته (برخوردار)، خوی، پیرانشهر، سلماس، سردشت در سطح درحال‌توسعه (نیمه برخوردار) و شهرستان‌های سیه چشمه و ماکو در سطح توسعه‌نیافته (نا برخوردار) قرارگرفته‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که محرومیت کلی در سطح شهرستان‌ها ازنظر برخورداری از شاخص‌های موردمطالعه حاکم است و توزیع خدمات موجود نیز چندان متناسب با نیازهای جمعیتی شهرستان‌ها انجام‌نشده است.

کلیدواژه‌ها


1)    امانپور، سعید؛ علیزاده، هادی؛ دامن‌باغ، صفیه (1392) ارزیابی میزان توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان کرمانشاه ازلحاظ برخورداری از شاخص‌های خدمات شهری، فصلنامه آمایش محیط، سال 6، شماره 23، زمستان 1392، صص.126-105.

2)    بدری، سیدعلی و اکبری‌رونیزی، سعیدرضا (1385) مطالعه تطبیقی کاربرد روش­های سنجش توسعه‌یافتگی در مطالعات ناحیه­ای مورد: شهرستان اسفراین، جغرافیا و توسعه، شماره پیاپی 7، بهار و تابستان 1385، صص 22-5.

3)    تبریزی، جلال؛ قاسمی، اکرم؛ مؤذن، سهراب (1392) تحلیل عدم تعادل فضایی خدمات اقتصادی، اجتماعی شهرستان‌های استان زنجان، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 4، شماره 13، تابستان 1392، صص 34-19.

4)    تقوایی، مسعود و صبوری، محمد (1391) تحلیل تطبیقی سطح و میزان توسعه‌یافتگی اجتماعی شهرستان‌های استان هرمزگان، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 23، پیاپی 46، شماره 2، تابستان 1391، صص 68-53.

5)    تقوایی، مسعود؛ صالحی، مریم (1392) سنجش سطوح توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان همدان (با تأکید بر رویکرد تحلیل منطقه‌ای)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال 3، شماره 11، پاییز 1392، صص 30-19.

6)    حاتمی نژاد، حسین؛ ابوبکری، طاهر؛ احمدی، افسانه؛ نایب‌زاده، فرشته (1390) سنجش درجه توسعه‌یافتگی صنعتی در مناطق مرزی ایران (مطالعه موردی: شمال غرب کشور، شهرستان‌های جنوبی استان آذربایجان غربی)، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 2، شماره 6، پاییز 1390، صص 18-1.

7)    رفیعیان، مجتبی و شالی، محمد (1391) تحلیل فضایی سطح توسعه‌یافتگی تهران به تفکیکی مناطق شهری، فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 16، شماره 4، زمستان 1391، صص 49-25.

8)    زنگی‌آبادی، علی و اکبری، محمود (1390) ارزیابی و تحلیل میزان توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان فارس، محیط‌شناسی، سال سی و هفتم، شماره ۵۹، پاییز ۹۰، صص 122-113.

9)    صفائی‌پور، مسعود و مودت، الیاس (1392) ارزیابی استان‌های ایران با تأکید بر شاخص‌های اجتماعی-اقتصادی و شاخص ترکیبی توسعه انسانی با استفاده از تکنیک TOPSIS و GIS، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی شهری، سال 1، شماره 3، صص 27-12.

10)   فکوهی، ناصر (1383)، انسان‌شناسی شهری، نشر نی، چاپ اول، تهران، صص 608.

11)  قنبری، ابوالفضل (1389) تحلیل علل و عوامل نابرابری در نقاط شهری استان آذربایجان شرقی، فصلنامه جغرافیا، دوره جدید، سال 8، شماره 26، پاییز 1389، صص 188-165.

12)  قنبری، یوسف؛ برفی، حمید؛ حجاریان، احمد (1393) تحلیل و اولویت‌بندی درجه توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان لرستان با استفاده از تکنیک تاپسیس، فصلنامه مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال 6، شماره 21، تابستان 1393، صص 180-169.

13)  کریمیان بستانی، مریم و رجبی، آزیتا (1389). تحلیل عدالت اجتماعی در شهر با تأکید بر نابرابری‌های آموزشی مورد شناسی: شهر زاهدان، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، سال 7، شماره 26، تابستان 1391، صص 102-91.

14)   مرصوصی، نفیسه (1383) توسعه‌یافتگی و عدالت اجتماعی شهر تهران. فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، دوره 4، شماره 14، زمستان 1383، صص 32-19.

15)   مشکینی، ابوالفضل؛ محمدی حمیدی، سمیه؛ ویسیان، محمد (1396) توسعه‌یافتگی استان‌های مرزی در راستای امنیت پایدار با استفاده از مدل ویکور، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 6، شماره 2، تابستان 1396، صص.169-147. 

16)  مشکینی، ابوالفضل؛ تردست، زهرا ؛ کرمی، احمد (1398) تبیین فضایی رتبه‌بندی توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان مرزی ایلام، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 1، بهار 1398، صص.27-1.

17)  موسوی، میرنجف؛ بویری، شیوا؛ بابائی تاره کند قشلاق، نگین (1398) در پژوهشی به تحلیل عوامل محوری مؤثر در توسعه نواحی مرزی استان خوزستان با استفاده از نرم‌افزار میک مک، فصلنامه علوم و فنون مرزی،  دوره 8، شماره 1، بهار 1398، صص.164-141.

18)  مولایی، محمد (1387) بررسی و مقایسه درجه توسعه‌یافتگی بخش کشاورزی استان‌های ایران طی سال‌های 1373 تا 1383، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال 16، شماره 63، صص 88-71.

19)  مؤمنی، مهدی و صابر، الهه (1391) تعیین توسعه‌یافتگی شهر نایین در استان اصفهان، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی سال 23، پیاپی 45، شماره 1، بهار 1391، صص 200-185.

20)  مؤمنی، مهدی و قهاری، غلامرضا (1392) تحلیلی بر وضعیت توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان فارس، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال 3، شماره 9، بهار 1392، صص 66-53.

21)  نصراللهی، خدیجه؛ اکبری، نعمت‌الله؛ حیدری، مسعود (1390) تحلیل مقایسه‌ای روش‌های رتبه‌بندی در اندازه‌گیری توسعه‌یافتگی (مطالعه موردی: شهرستان‌های استان خوزستان)، آمایش سرزمین، سال 3، شماره 4، بهار و تابستان ۱۳۹۰، صص 93-65.

22)  نصیری زاده، حمیدرضا و توتونچی، جلیل (1383) بررسی وضعیت فرهنگی شهرستان‌های استان یزد با استفاده از روش تاکسونومی، کاوش نامه علوم انسانی، سال 5، شماره 7 و 8، صص 197-179.

23)  Hara, Yuji & Takeuchi, Kazuiko. & Okubo, Satoru. (2005) Urbanization linked with past agricultural land use pattern in the urban fringe of a deltaic a asia meag-city (a cace stady in bankok), Landscape and urban planning,  Vol.73, pp. 16-28.

24)  Peters, David J. (2013) American income inequality across economic and geographic space1970–2010, journal of Social Science Research, Vol.42, pp 1490–1504.

25)  Nuzira, Fritz Akhmad & Dewanckera, Bart Julien. (2014). Understanding the role of education facilities in sustainable urban development: A case study of KSRP, Kitakyushu, Japan, journal of Procedia Environmental Sciences, Vol.20, pp 632 – 641.

26)  Hung-yi, w. & gwo-hshiung, t. & yi-hsuan, C. )2009( A fuzzy mcdm approach for evaluating banking performance based on balanced scorecard, expert systems with applications, Vol.36, pp.10135–10147.