اختلافات مرزی ایران و عراق و تأثیر آن بر جنگ تحمیلی

نوع مقاله: علمی پژوهشی مستقل

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران

چکیده

مرزها ضمن آنکه عامل جداکننده دو واحد سیاسی هستند، درگذر تاریخی میان دو ملت همواره نقش صلح و جنگ را ایفا می‌کنند، ایران که با برنامه‌ریزی نظام سلطه در تاریخ معاصر خود متحمل انعقاد قراردادها و معاهدات مرزی زیان باری بوده است، در باب اختلافات مرزی همواره عامل تهدیدکننده‌ای از سوی همسایگان به شمار می‌رفته است. تحقیق حاضر در جهت دستیابی به شناخت کامل و درک بهتر شاخص‌های مؤثر در اختلافات مرزی ایران با کشور همسایه غربی خود یعنی عراق باهدف تبیین فرایند و زمینه‌های قراردادهایی است که در یک‌صد سال گذشته میان دو کشور به امضاء رسیده است. درگیری‌های مرزی ایران و عراق میراث اختلافات مرزی ایران و عثمانی است، اختلافات و درگیری‌هایی که در مقاطع مختلف جنگ و صلح با انعقاد عهدنامه‌ها و قراردادهای مرزی همسو با نقش استعمارگران شرق و غرب با تکیه‌بر همان جدال‌های مرزی همراه با نزاع‌های اعتقادی و مذهبی دو کشور (ایران و عثمانی) نقش میانجی و واسطه را در تعیین حدودوثغور مرزی بر عهده داشتند و با توجه به نقش و واسطه‌گری بیگانگان هرگز این معاهدات نتوانست پایان‌بخش درگیری حامیان دو ملت باشد. با موجودیت یافتن کشور عراق که به دنبال تجزیه کشور عثمانی درنتیجه جنگ جهانی اول شکل گرفت تنش‌ها و اختلافات مرزی با ایران نه‌تنها پایان نیافت بلکه این منازعات با تکیه‌بر مشاجرات مذهبی و قومی (عرب و عجم) که از سوی دولت بعثی عراق مطرح می‌شد، نهایتاً به جنگ هشت‌ساله میان دو کشور منجر گردید. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات از روش اسنادی و مدارک سیاسی و پروتکل‌های مرزی دو کشور با شیوه مطالعات کتابخانه‌ای و آرشیو مراکز اسناد است. این پژوهش در پی پاسخ به  این سؤالات است که کدام نقطه مرزی در اختلافات ایران و عراق بیشترین تأثیر را در تیرگی روابط و برخوردهای نظامی داشته است؟ نقش عهدنامه‌های مرزی و مخصوصاً شاخص‌ترین آن قرارداد 1975 الجزایر چه تأثیری در دوران صلح و جنگ میان ایران و عراق داشته است.؟ یافته‌های پژوهش همچنین نشان می‌دهد که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، چگونه ابرقدرت‌های شرق و غرب درراه حفظ منافع خود با تحریک دولت بعثی عراق به بهانه اختلافات مرزی با همسایه شرقی خود جنگ هشت‌ساله‌ای را بر دولت و ملت ایران تحمیل کردند.

کلیدواژه‌ها


1)ازغندی، علیرضا (1370) روابط خارجی ایران (دولت دست‌نشانده)، تهران، انتشارات.

2) بیگدلی ،علی ( 1368  )تاریخ سیاسی واقتصادی عراق ، تهران : میراث ملل.

3)پارسا دوست، منوچهر ( 1365 )زمینه های تاریخی اختلافات ایران وعراق، تهران: شرکت سهامی انتشار.

4 )  پناهی، حمید و شرقی، نرجس، (1397) نقش تغییرات بستر رودخانه‌های مرزی کشورها در مناقشات مرزی منطقه خاورمیانه (مطالعه موردی کشور ایران)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 9، شماره 1، صص.

5)   تاریخ سیاسی عراق؛ تهران، مؤسسه انتشاراتی جهان اسلام، بی‌تا.

6)   حافظ نیا، محمدرضا (1379) طرح تحقیقاتی ارزیابی وضعیت بازارچه‌های مشترک مرزی سیستان و بلوچستان در قالب برنامه‌های توسعه کشور، حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه سیستان و بلوچستان.

7)  جعفری ولدانی، اصغر (1374). تحولات مرزها و نقش ژئوپلیتیک آن در خلیج‌فارس، تهران: نشر قدس.

8)  جعفری ولدانی، اصغر (1366) بررسی اختلافات مرزی ایران و عراق، مجله سیاست خارجی، مهرماه و آذرماه 1366، صص.

9)  جزایری، مسعود (1382) غلبه بر دشمن، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اداره روابط عمومی.

10)جعفری جبلی، علی و منصوری، مجید (1388) تقویم تاریخ دفاع مقدس نداجا، تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های نظری و مطالعات راهبردی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران.

11) ظ د.ر، فویلیکوف و دیگران (1367) تاریخ معاصر کشورهای عربی، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: انتشارات توس.

12)     روزنامه اطلاعات آذرماه 1347

13)   زرقانی، سید هادی (1386) مقدمه‌ای بر شناخت مرزهای بین‌المللی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی .

14)   شوتار، سوفی (1390) شناخت و درک و درک مفاهیم جغرافیای سیاسی، مترجم، سید حامدرضیئی، تهران: سمت.

15)  شیرزادی،رضا(1397)سرزمین ومرز ازدیدگاه ژئوپلیتیک ،سیاست وحقوق بین الملل ،فصلنامه علمی - ترویجی علوم وفنون مرزی،پائیز 1397،سال نهم شماره سوم،ص91

16)   صنایعی ،ابراهیم، (1383) مرزبانی، تهران، دانشگاه علوم انتظامی.

17)   ضیائی بیگدلی، محمدرضا (1377) حقوق بین‌الملل، تهران: انتشارات گنج دانش.

18)   عزتی، عزت‌الله (1381) تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

19)   کریمی، مجید (1380) نیمه پنهان ماه، تهران: معاونت انتشارات سپاه

20)   مکی، حسین (1362) تاریخ بیست‌ساله ایران ج 6، تهران: نشر ناشر.

21)  میرفندرسکی، احمد (1382) دیپلماسی و سیاست خارجی ایران از 3 شهریور 1320 تا 22 بهمن 1357 (در همسایگی خرس)، تهران: نشر پیکان.

22)   میلر، جودیت و میلرودی، لوری (1370) صدام حسین و بحران خلیج‌فارس، ترجمه احمد قاضی، تهران: ناشر ارژنگ.

23)   میرحیدر، دره (1381) مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.

24)   متقی، ابراهیم (1376) تحولات سیاست خارجی آمریکا، تهران: نشر ناشر.

25)   نادری؛ عوامل مؤثر ژئوپلیتیک در اختلافات مرزی ایران و عراق، بی‌تا

26)   نیکسون، ریچارد، (1362) جنگ واقعی - صلح واقعی، ترجمه علیرضا طاهری، تهران: ناشر، کتاب‌سرا

27)  وزارت خارجه ایران( 1348 )حقایقی چنددرباره اختلافات ایران وعراق راجع به شط العرب، تهران:ناشر ،چاپخانه وزارت خارجه.

 

28)  هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1383) تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی،‌ تهران:  انتشارات امیرکبیر.