اختلافات مرزی ایران و عراق و تأثیر آن بر جنگ تحمیلی

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران

2 دانشیار دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران

3 استادیار تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

چکیده

مرزها ضمن آنکه عامل جداکننده دو واحد سیاسی هستند، درگذر تاریخی میان دو ملت همواره نقش صلح و جنگ را ایفا می‌کنند، ایران که با برنامه‌ریزی نظام سلطه در تاریخ معاصر خود متحمل انعقاد قراردادها و معاهدات مرزی زیان باری بوده است، در باب اختلافات مرزی همواره عامل تهدیدکننده‌ای از سوی همسایگان به شمار می‌رفته است. تحقیق حاضر در جهت دستیابی به شناخت کامل و درک بهتر شاخص‌های مؤثر در اختلافات مرزی ایران با کشور همسایه غربی خود یعنی عراق باهدف تبیین فرایند و زمینه‌های قراردادهایی است که در یک‌صد سال گذشته میان دو کشور به امضاء رسیده است. درگیری‌های مرزی ایران و عراق میراث اختلافات مرزی ایران و عثمانی است، اختلافات و درگیری‌هایی که در مقاطع مختلف جنگ و صلح با انعقاد عهدنامه‌ها و قراردادهای مرزی همسو با نقش استعمارگران شرق و غرب با تکیه‌بر همان جدال‌های مرزی همراه با نزاع‌های اعتقادی و مذهبی دو کشور (ایران و عثمانی) نقش میانجی و واسطه را در تعیین حدودوثغور مرزی بر عهده داشتند و با توجه به نقش و واسطه‌گری بیگانگان هرگز این معاهدات نتوانست پایان‌بخش درگیری حامیان دو ملت باشد. با موجودیت یافتن کشور عراق که به دنبال تجزیه کشور عثمانی درنتیجه جنگ جهانی اول شکل گرفت تنش‌ها و اختلافات مرزی با ایران نه‌تنها پایان نیافت بلکه این منازعات با تکیه‌بر مشاجرات مذهبی و قومی (عرب و عجم) که از سوی دولت بعثی عراق مطرح می‌شد، نهایتاً به جنگ هشت‌ساله میان دو کشور منجر گردید. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات از روش اسنادی و مدارک سیاسی و پروتکل‌های مرزی دو کشور با شیوه مطالعات کتابخانه‌ای و آرشیو مراکز اسناد است. این پژوهش در پی پاسخ به  این سؤالات است که کدام نقطه مرزی در اختلافات ایران و عراق بیشترین تأثیر را در تیرگی روابط و برخوردهای نظامی داشته است؟ نقش عهدنامه‌های مرزی و مخصوصاً شاخص‌ترین آن قرارداد 1975 الجزایر چه تأثیری در دوران صلح و جنگ میان ایران و عراق داشته است.؟ یافته‌های پژوهش همچنین نشان می‌دهد که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، چگونه ابرقدرت‌های شرق و غرب درراه حفظ منافع خود با تحریک دولت بعثی عراق به بهانه اختلافات مرزی با همسایه شرقی خود جنگ هشت‌ساله‌ای را بر دولت و ملت ایران تحمیل کردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Iran-Iraq Border Disputes and its Impact on the Imposed War

نویسندگان [English]

  • majid najafpour 1
  • Mohammad Nayebpour 2
  • Sina Forouzeh 3
1 PhD in History, Azad University of Science and Technology, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Amin Police University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of History, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

Abstract
Borders, while separating the two political units, have historically played the role of peace and war in the historical transition between the two nations. Iran, having suffered damaging treaties and border treaties in its contemporary history with regard to boundary disputes and treaties, has been a threatening factor from its neighbors. The present study aims to fully understand and better perception of the effective indicators of Iran's border disputes with its western neighbor, Iraq, with the aim of explaining the processes and contexts of contracts signed between the two countries over the past hundred years. Iran-Iraq Border Conflicts are a legacy of Iran-Ottoman border disputes and conflicts at various stages of war and peace by concluding border treaties and conventions in line with the role of the colonists of the East and the West, relying on the same border disputes with religious beliefs and disputes. Iran and the Ottomans played the role of mediators in determining the border and boundaries and due to the role and mediation of foreigners, these treaties could never have ended the conflict of supporters of the two nations. With the emergence of Iraq following the disintegration of the Ottoman Empire in the wake of World War I, tensions and border disputes with Iran did not end only with the religious and ethnic (Arab and Persian) disputes raised by the Iraqi Ba'athist government. It led to an eight-year war between the two countries. The research method is descriptive-analytical and data gathering is done through documentary method and political documents and border protocols of the two countries through the method of library studies and archive of document centers. This study seeks to answer the question of which boundary point in the Iran-Iraq conflict has had the greatest impact on the strain of military relations and clashes. What effects did the role of the border treaties, and especially the most prominent of the Algerian 1975 treaties, have on the peace and war era between Iran and Iraq? The findings also show how the East and West superpowers imposed an eight-year war on the Iranian government and nation with the provocation of the Iraqi Ba'athist government on the pretext of border disputes with their eastern neighbor.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Border disputes
  • Arvand Rud
  • 1975 Treaty
  • Algeria
  • The Three Islands
  • The Iran-Iraq War
1)ازغندی، علیرضا (1370) روابط خارجی ایران (دولت دست‌نشانده)، تهران، انتشارات.
2) بیگدلی ،علی ( 1368  )تاریخ سیاسی واقتصادی عراق ، تهران : میراث ملل.
3)پارسا دوست، منوچهر ( 1365 )زمینه های تاریخی اختلافات ایران وعراق، تهران: شرکت سهامی انتشار.
4 )  پناهی، حمید و شرقی، نرجس، (1397) نقش تغییرات بستر رودخانه‌های مرزی کشورها در مناقشات مرزی منطقه خاورمیانه (مطالعه موردی کشور ایران)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 9، شماره 1، صص.
5)   تاریخ سیاسی عراق؛ تهران، مؤسسه انتشاراتی جهان اسلام، بی‌تا.
6)   حافظ نیا، محمدرضا (1379) طرح تحقیقاتی ارزیابی وضعیت بازارچه‌های مشترک مرزی سیستان و بلوچستان در قالب برنامه‌های توسعه کشور، حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه سیستان و بلوچستان.
7)  جعفری ولدانی، اصغر (1374). تحولات مرزها و نقش ژئوپلیتیک آن در خلیج‌فارس، تهران: نشر قدس.
8)  جعفری ولدانی، اصغر (1366) بررسی اختلافات مرزی ایران و عراق، مجله سیاست خارجی، مهرماه و آذرماه 1366، صص.
9)  جزایری، مسعود (1382) غلبه بر دشمن، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اداره روابط عمومی.
10)جعفری جبلی، علی و منصوری، مجید (1388) تقویم تاریخ دفاع مقدس نداجا، تهران: انتشارات دفتر پژوهش‌های نظری و مطالعات راهبردی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران.
11) ظ د.ر، فویلیکوف و دیگران (1367) تاریخ معاصر کشورهای عربی، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: انتشارات توس.
12)     روزنامه اطلاعات آذرماه 1347
13)   زرقانی، سید هادی (1386) مقدمه‌ای بر شناخت مرزهای بین‌المللی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی .
14)   شوتار، سوفی (1390) شناخت و درک و درک مفاهیم جغرافیای سیاسی، مترجم، سید حامدرضیئی، تهران: سمت.
15)  شیرزادی،رضا(1397)سرزمین ومرز ازدیدگاه ژئوپلیتیک ،سیاست وحقوق بین الملل ،فصلنامه علمی - ترویجی علوم وفنون مرزی،پائیز 1397،سال نهم شماره سوم،ص91
16)   صنایعی ،ابراهیم، (1383) مرزبانی، تهران، دانشگاه علوم انتظامی.
17)   ضیائی بیگدلی، محمدرضا (1377) حقوق بین‌الملل، تهران: انتشارات گنج دانش.
18)   عزتی، عزت‌الله (1381) تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
19)   کریمی، مجید (1380) نیمه پنهان ماه، تهران: معاونت انتشارات سپاه
20)   مکی، حسین (1362) تاریخ بیست‌ساله ایران ج 6، تهران: نشر ناشر.
21)  میرفندرسکی، احمد (1382) دیپلماسی و سیاست خارجی ایران از 3 شهریور 1320 تا 22 بهمن 1357 (در همسایگی خرس)، تهران: نشر پیکان.
22)   میلر، جودیت و میلرودی، لوری (1370) صدام حسین و بحران خلیج‌فارس، ترجمه احمد قاضی، تهران: ناشر ارژنگ.
23)   میرحیدر، دره (1381) مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.
24)   متقی، ابراهیم (1376) تحولات سیاست خارجی آمریکا، تهران: نشر ناشر.
25)   نادری؛ عوامل مؤثر ژئوپلیتیک در اختلافات مرزی ایران و عراق، بی‌تا
26)   نیکسون، ریچارد، (1362) جنگ واقعی - صلح واقعی، ترجمه علیرضا طاهری، تهران: ناشر، کتاب‌سرا
27)  وزارت خارجه ایران( 1348 )حقایقی چنددرباره اختلافات ایران وعراق راجع به شط العرب، تهران:ناشر ،چاپخانه وزارت خارجه.
 
28)  هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1383) تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی،‌ تهران:  انتشارات امیرکبیر.