تحلیل فضایی تحولات جمعیتی سکونتگاهی روستایی در مناطق مرزی ایران با استفاده از واحدهای پایه فضایی

نوع مقاله: علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا

چکیده

مرز واحدی فضایی است که جمعیت و نحوه توزیع جمعیت در آن از موضوعات مهم در مطالعات آمایش مرزی است. مرزهای شرقی و غربی ایران با بسترهای تاریخی و فرهنگی متفاوت در دورهای مختلف دستخوش تغییرات جمعیتی شده است. این پژوهش با به کارگیری روش کوادارات فضایی، واحدهای پایه فضایی را در مرزهای شرقی و غربی کشور را در طی سالهای 1375 تا 1395 مورد تحلیل قرار داده است. جامعه مورد بررسی نقاط روستایی واقع در شعاع 50 کیلومتری این مرزهاست و آمار جمعیت روستایی کشور از سال 1375 تا 1395 مورد تحلیل قرار گرفته است.
یافته های تحقیق نشان می دهد نرخ رشد جمعیت واحدهای فضایی مرز غربی کشور دارای روندی منفی و نرخ رشد جمعیت واحدهای فضایی مرز شرقی دارای روندی مثبت است. همچنین اثرات تبدیل نقاط روستایی به شهرها نشان می دهد که 400 واحد فضایی تحت تأثیر این تبدیل قرار گرفته است. این واحدهای فضایی، واحدهای شهری‌شده‌ای هستند که جمعیت روستایی اندک با فاصله بسیار کم از شهرها در آن قرار دارند. از این رو، در آینده نزدیک در معرض تبدیل و یا ادغام قرار دارند. نتایج تحقیق نشان می دهد، با تحلیل واحدهای فضایی و تغییرات جمعیتی آنها در یک دوره 20 ساله، مرز شرقی نسبت به مرز غربی کشور هنوز در حال رشد جمعیت روستایی است؛ مرز شرقی در مقایسه با مرز غربی به دلیل تراکم کمتر جمعیت و فاصله بیشتر سکونتگاه‌ها، روستاهای پیرامون-شهری و واقع شده در واحدهای پایه فضایی با جمعیت شهری، کمتر دچار تبدیل و ادغام در شهرهای موجود شده اند.

کلیدواژه‌ها


1)      احمدپور، آرام (1391) بازارچه مرزی و نقش آن در توسعه امنیت سیستان و بلوچستان، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت؛ چالش‌ها و رهیافت‌ها، دانشگاه سیستان و بلوچستان.

2)      افراخته، حسن، (1391) مرز، سرمایه اجتماعی، توسعه و امنیت نواحی مرزی، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش‌ها و رهیافت ها.

3)    آسایش، حسین، نظری به تغییرات جمعیت روستایی در ایران (1380) فصلنامه جمعیت، شماره 37 و 38، صص. 66-91.

4)      جوان، فرهاد؛ واعظ­طبسی، علی؛ هاشمی زهی، سودابه؛ میرکی اناری، حسین (1395)؛ سنجش میزان پایداری اجتماعی در سکونتگاه-های روستایی (مورد روستاهای مرزی هیرمند)، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انتظامی، سال 4، شماره 15،صص.82-57.

5)      جوانبخت قهفرخی، زهره؛ سعیدی، عباس؛ عزیزپور، فرهاد؛ توکلی نیا، جمیله (1398) تحلیلی بر جریان‌های فضایی و شبکه منطقه‌ای در نواحی مرزی، مطالعه موردی: نواحی مرزی استان گلستان، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دوره 9، شماره 33، صص.203-226.

6)      رستمعلی­زاده، ولی­الله (۱۳۹۶) نگاهی به ماندگاری جمعیت روستایی در مناطق مرزی ایران، اولین کنفرانس حکمرانی و سیاست‌گذاری عمومی، تهران، دانشگاه صنعتی شریف-پژوهشکده سیاست‌گذاری علم، فناوری و صنعت.

7)      رضوانی، محمدرضا (1383) مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی توسعه روستایی در ایران، تهران: نشر قومس.

8)      رضوانی، محمدرضا (1388) مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی روستایی در ایران، تهران: نشر قومس.

9)      زالی نادر و قنبری هفت­چشمه ابوالفضل (1383) بررسی و تحلیل نگرش‌های جغرافیایی در توسعه منطقه‌ای و تطبیق آن با ویژگی‌های استان آذربایجان شرقی، مجله دانشکده علوم انسانی و اجتماعی تبریز، دوره 10 شماره 15، صص.98-77.

10)   زکالاب، علی (1382) ساماندهی فضایی سکونتگاه‌های روستایی (شهرستان بوکان بخش سیمینه)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی دانشگاه تربیت‌معلم تهران.

11)   سلیمانی، علیرضا؛ آفتاب احمد؛ مجنونی توتخانه، علی (1397) ساختار فضایی سکونتگاه‌های روستایی در نواحی مرزی ایران و ترکیه با رویکرد پدافند غیرعامل، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی سپهر، دوره 27، شماره 106، صص. 213-227.

12)   شایان، حمید، (1383) تنگناهای توسعه در استان‌های مرزی، پژوهش‌های جغرافیایی،دوره36، شماره47، صص. 81- 70.

13)   صادقی، حجت الله؛ فال سلیمان، محمود؛ هاشمی، صدیقه؛ فدایی، معصومه (1393) محدودیت‌ها و ظرفیت‌های توسعه پایدار در روستاهای مرزی شرق ایران مورد: دهستان بندان در شهرستان نهبندان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 3، شماره 2، صص. 225-143.

14)   طالشی، مصطفی و امیرفخریان، مصطفی (1391) کاربرد الگوی کمی تحلیل فضایی جمعیت در آمایش سکونتگاه‌های روستایی مطالعه موردی استان خراسان رضوی، پژوهش‌های روستایی، سال 3، شماره 4، صص. 111-134.

15)   طیب­نیا، سیدهادی و منوچهری، سوران (1395) نقش بازارچه‌های مرزی در توسعه اجتماعی و اقتصادی نواحی روستایی مورد روستاهای بخش خاو و میرآباد شهرستان مریوان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 5، شماره 1، صص. 172-147.

16)   طیب­نیا، سیدهادی، منوچهری، سوران (1397) امکان‌سنجی اجرای طرح ادغام و تجمیع روستاهای مرزی با تأکید بر سطح توسعه ظرفیتی روستاییان (مطالعه موردی: بخش خاو و میرآباد، شهرستان مریوان)، مسکن و محیط روستا، شماره 162، صص. 102-87.

17)   علیجانی، بهلول (1394) تحلیل فضایی در مطالعات جغرافیایی، فصلنامه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، دوره 2، شماره 3، صص. 1-14.

18)   عندلیب، علیرضا و شریف مطوف (1388) توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، شماره مجله باغ نظر، شماره12، صص. 76-57.

19)   فرجی سبکبار، حسنعلی (1391) تحلیل نابرابری‌های سکونتگاه‌های روستایی در ایران، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 1، شماره 1، صص.100-83.

20)   قائدرحمتی، صفر، محمدزاده، زهرا (1391) بررسی تحولات جمعیتی شهرهای کوچک در مرزهای شرقی ایران طی سال‌های 1335 تا 1385، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش‌ها و رهیافت‌ها، 30 و 31 فروردین 1391، دانشگاه سیستان و بلوچستان.

21)   گل‌وردی، عیسی (1390) محدودیت‌ها و فرصت‌های توسعه اجتماعی- فرهنگی نواحی مرزی، فصلنامه رهنامه سیاست‌گذاری، دوره 2، شماره 1، صص.11-1.

22)   محمدی، سعدی؛ سعیدی مهدی؛ منوچهری، سوران (1398) تحلیل و پهنه‌بندی فضایی استقرار نواحی روستایی مرزی با تأکید بر اصول پدافند غیرعامل، مطالعه موردی شهرستان مریوان، دوره 28، شماره 111، صص. 239-225.

23)   مختاری هشی، حسین؛ وزین، نرگیس؛ قادری حاجت، مصطفی (1396) بررسی پایداری امنیت روستاهای مرزی استان سیستان و بلوچستان، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، سال 14، شماره 54، صص.60-43.

24)   مشفق، محمود و حسینی، قربان (1391) تحلیلی بر جمعیت شناختی مناطق مرزی در ایران و اثرات آن بر امنیت پایدار، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش‌ها و رهیافت‌ها، 30 و 31 فروردین 1391، دانشگاه سیستان و بلوچستان

25)   نیک­خلق، علی‌اکبر (1374) مبانی جمعیت‌شناسی، تهران: انتشارات گوتنبرگ.

26) Anselin, L.  (1995) Local indicators of spatial association – LISA, Geographical Analysis, Vol.27, No.2, pp.93–115.

27) Hachadoorian, L. & Gaffin, S. & Engelman, R. (2011) Projecting a gridded population of the world using ratio methods of trend extrapolation, Human Population  Springer: Berlin Heidelberg.

28) Jackson, M.C. & Huang, L. & Xie, Q. & Tiwari, R.C.  (2010) A modified version of Moran’s, International Journal of Health Geographics, Vol.9, No.33, pp.9-33.

29)  Matthews, S.A. & Parker, D.M. (2013) Progress in spatial demography, Demogr Res, Vol.28, pp.271–312.

30) Mayer, H. & Habersetzer, A. & Meili, R. (2016) Rural urban linkages and sustainable regional development: Theroleof entrepreneurs in linking peripheries and centers, Sustainability, Vol.8, pp.7-45.

31) Tobler, W. (1970) A computer movie simulating urban growth in the Detroit region, Economic Geography, Vol.46, pp.234–40.

32) Young, S.G. & Jensen, R.R. (2012) Statistical and visual analysis of human West Nile virus infection in the United States, 1999–2008, Geographical Analysis, Vol.34, pp.425–431.

33) Griffith. D.A. (2005) Spatial Autocorrelation, University of Texas at Dallas, Richardson, TX, USA,

34)  Thomas, R.W. (1977) An Introduction to Quadrat analysis, University of Manchester.