تحلیلی بر تقابلات مرزی ایران و عثمانی در زمان شاه صفی(1052-1038ق)؛ مطالعه موردی سقوط بغداد

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسنده

گروه تاریخ دانشگاه یاسوج

چکیده

حکومت صفویه از ابتدای شکل‌گیری بر سر حفظ مرزهای غربی با حکومت عثمانی درگیر بود. با مرگ شاه‌عباس‌اول عثمانی‌ها فرصت مناسبی برای حمله به مرزهای مشترک با ایران را به دست آوردند و در این بین مهمترین هدف آنها فتح بغداد بود. حکومت صفویه نیز در سالهای اولیه حکومت شاه‌صفی به دلیل حفظ شاکله سپاه دوره شاه‌عباس تا حدودی موفق به دفع حملات عثمانی‌ها گردید اما در پی بوجود آمدن رقابتهای درباری که حاصل آن حذف صاحب-منصبان دوره شاه‌عباس بود، سپاه ایران تضعیف گردید و توانایی حفظ بغداد را از دست داد. همچنین طولانی شدن درگیریهای نظامی با حکومت عثمانی سبب خستگی نیروهای نظامی و شاه صفوی شده که این عامل نیز در عدم تلاش جدی برای حفظ بغداد بی‌تاثیر نبود. این پژوهش با هدف واکاوی تقابلات مرزی ایران و عثمانی در زمان شاه صفی و با تاکید بر سقوط بغداد به انجام رسیده است. یافته‌ها نشان می دهد که: غلبه منافع شخصی بر منافع ملی در میان صاحب منصبان، رقابتهای شدید درباری در زمان شاه صفی که تا حدودی خود شاه عامل آنها بود و بی تدبیری شاه و فرماندهان در اتخاذ تصمیمات درست از مهمترین عوامل از دست رفتن بخشی از مرزهای غربی، بویژه بغداد و عدم موفقیت شاه در حفظ مرزهای زمان شاه‌عباس‌اول، می‌باشند.
روش تحقیق در این پژوهش، تاریخی- تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای انجام شده است. ابزار اصلی پژوهش استناد به منابع آن دوره می‌باشد که در نهایت بر پایه‌ی یافته‌های حاصل از منابع استنتاج، تبیین و تحلیل به ‌عمل آمده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Iran-Ottoman Border Conflicts during the Time of Shah Safi (1052-1038 AH); A Case Study of the Fall of Baghdad

چکیده [English]

From the beginning of its formation, the Safavid government was involved in maintaining the western borders with the Ottoman government. With the death of Shah Abbas I, the Ottomans gained a good opportunity to attack the borders bordering Iran, with the most important goal being the conquest of Baghdad. In the early years of the Shah's rule, the Safavid regime managed to repel Ottoman attacks to some extent in order to maintain the structure of the Shah Abbas-era corps, but the IRGC sought to eliminate court rivalries that resulted in the removal of Shah Abbas-era officials. Iran weakened and lost the ability to maintain Baghdad. Also, the prolongation of military clashes with the Ottoman government has exhausted the military forces and the Safavid king, which has not been ineffective in not making serious efforts to preserve Baghdad. This research has been done with the aim of analyzing the border confrontations between Iran and the Ottoman Empire during the reign of Shah Safi and with an emphasis on the fall of Baghdad. The findings show that the dominance of personal interests over national interests among officials, the fierce court rivalries during the reign of Shah Safi, of which the Shah himself was to some extent responsible, and the recklessness of the Shah and his commanders in making the right decisions are among the most important causes of loss. They are part of the Western frontier, especially Baghdad, and the Shah's failure to maintain the borders of the time of King AbbasI.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shah Safi
  • Ottoman
  • Safavid
  • Baghdad
  • Western borders
1)      اخوان کاظمی، مسعود (1388) نظامیان و سیاست از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، کرمانشاه: انتشارات دانشگاه رازی.
2)      اسدپور، حمید؛ بیاتی، هادی؛ سنگ سفیدی، مهدی (1393) بررسی زمینه‌های شکل‌گیری شورش گئورگی ساآکادزه و تأثیر آن بر روابط ایران و عثمانی در دوره صفویه، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال 15، شماره 60، صص.57-37.
3)      اشراقی، احسان (1379) رستم خان سپه‌سالار به روایت بیژن یکی از واقعه‌نگاران، مجله تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال 1، شماره 1، صص.33-26.
4)      اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان صنیع‌الدوله (1364) تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
5)      الحسینی التفرشی، محمدحسین (1388) مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان (شاه صفی)، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محسن بهرام نژاد، تهران: میراث مکتوب.
6)      اولئاریوس، آدام (1369) سفرنامه آدام اولئاریوس اصفهان خونین شاه صفی، ترجمه حسین کردبچه، تهران: شرکت کتاب برای همه.
7)      بهرام نژاد، محسن (1391) تحلیلی بر یک فرمان از دوران حکومت شاه صفی (1038-1052 ق) (تکاپوهای بی‌ثمر در حل اختلاف ترکان قزلباش و گرجیان، و پیامدهای تاریخی آن)، گنجینه اسناد، سال 22، شماره 88، صص.42-22.
8)      ترکمان، اسکندربیگ و مورخ، محمد یوسف (1317) ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
9)      ترکمان، مهدی و جواهری، مهدی (1393) بررسی نقش جغرافیای نظامی مرزهای مشترک غربی با کشورهای همسایه بر امنیت ج.ا.ا، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 5، شماره 1، صص. 112-87.
10)   ثواقب، جهانبخش و زکیئی، طاهره (1395) تحلیل زمینه‌های معاهده زهاب و پیامدهای آن بر دولت صفویه، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، سال 8، شماره سوم (پیاپی 31)، صص.24-1.
11)   حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی حسینی (1366) از شیخ صفی تا شاه صفی، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی.
12)   خواجگی اصفهانی، محمد معصوم (1358) خلاصه السیر تاریخ روزگار شاه صفی، تهران: انتشارات علمی.
13)   رویمر، هانس روبرت (1380) تاریخ کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی.
14)   رویمر، هانس روبرت (1385) ایران در راه عصر جدید، ترجمه آذر آهنچی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
15)   زرقانی، سید هادی (1386) مقدمه‌ای بر شناخت مرزهای بین‌المللی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی.
16)   سردادور، ابوتراب (1354) تاریخ نظامی و سیاسی دوران نادرشاه افشار، تهران: چاپخانه ارتش شاهنشاهی.
17)   سوانح نگار تفرشی، ابوالمفاخر بن فضل‌الله الحسینی (1388) تاریخ شاه صفی (تاریخ تحولات ایران در سال‌های 1038-1052 هـ ق)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام نژاد، تهران: میراث مکتوب.
18)   سیوری، م.راجر (1394) ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، چاپ بیست و پنجم تهران: نشر مرکز،.
19)   شاملو، ولی قلی بن داود قلی، (1371)، قصص الحاقانی، ج اول و دوم (1374)، به تصحیح و پاورقی حسن سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
20)   صالحی، نصرالله (1388) لشکرکشی سلطان مراد چهارم به ایروان و تبریز: علل و نتایج (1045-1044 ه.ق)، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، بهار 1388، سال 19، شماره 1 (پیاپی 75)، صص.106-77.
21)   طاهری، ابوالقاسم (1383) تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاه‌عباس، چاپ چهارم، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
22)   عابدینی، ابوالفضل (1384) متن پیراسته معاهده زهاب (1049 ق/1639 م)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال6، شماره 25-24، صص.42-29.
23)   عابدینی، ابوالفضل (1386) مناسبات سیاسی دولت صفوی با امپراتوری عثمانی از معاهده زهاب تا سقوط اصفهان (1049 تا 1135 ق / 1639 تا 1722 م)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال8، شماره 30، صص.85-63.
24)   متی، رودی و حسن زندیه (1383) دیپلماسی ایران در قبال عثمانی طی دوره سلطنت شاه سلیمان اول (1077-1105 ق/ 1666-1694 م)، تاریخ در آیینه پژوهش، سال2، شماره 5، صص 112-71.
25)   مجتهدزاده، پیروز (1378) امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران، ترجمه حمیدرضا ملک‌محمدی نوری، تهران: نشر شیرازه.
26)   مستوفی، محمدحسن (1375) زبده التواریخ، تهران: دانشگاه تهران.
27)   مشفقی‌فر، ابراهیم (1381) ملاحظات نظامی و سیاسی پیرامون نبرد بغداد و معاهده زهاب (9-1048 ق)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال3، شماره 11، صص 70-55.
28)   ملاکمال (1334) تاریخ ملاکمال، با تصحیح ابراهیم دهگان، اراک: بی نا.
29)   مهمان‌نواز، محمود و سیاهپور، کشواد (1395) نقش خاندان باگراتیان در تثبیت قدرت شاه صفی (1038-1052 ق)، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 9، شماره 2 (پیاپی 19)، صص. 410-395.
30)   نادری، عزت‌الله و سیف نراقی، مریم (1385) روش‌های تحقیق در علوم انسانی، چاپ بیست و هفتم، تهران: بدر.
31)   واله قزوینی اصفهانی، محمد یوسف (1382) خلدبرین (ایران در زمان شاه صفی و شاه‌عباس دوم)، تصحیح محمدرضا نصیری، حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
32)   وحید قزوینی، میرزا محمدطاها (1383) تاریخ جهان‌آرای عباسی، مقدمه و تصحیح سید سعید میر محمدصادق زیر نظر احسان اشراقی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
33)   هدایت، رضا قلی خان (1380) تاریخ روضه الصفای ناصری، به تصحیح و تحشیه جمشید کیان فر، تهران: انتشارات اساطیر.