بررسی وضعیت مهاجرت در مناطق روستایی شهرستان‌های مرزی ایران

نوع مقاله: مقاله مستخرج از طرح پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جامعه‌شناسی، مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران و پژوهشگر مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور، تهران، ایران.

چکیده

یکی از چالش‌های امروز جامعه ایران مهاجر فرستی بی‌رویه مناطق کم تراکم و اجتماعات محلی است که آینده پایداری کلیت سرزمینی را به مخاطره می‌اندازد. هدف این مقاله، بررسی وضعیت مهاجرت در مناطق مرزی روستایی شهرستان‌های مرزی ایران و عوامل اثرگذار در این مهاجرت در دوره 90-1385 است. روش تحقیق اسنادی و بر پایه تحلیل ثانویه داده‌های حاصل از سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن و سایر یافته‌های مرتبط با موضوع موردمطالعه است. یافته‌ها نشان می‌دهد در این دوره حدود 9 درصد از جمعیت کشور در روستاهای مناطق مرزی کشور ساکن هستند. کمترین نرخ مهاجرپذیری برای مناطق روستایی شهرستان‌های دشت آزادگان، شادگان و سیب و سوران، و بیشترین برای مناطق روستایی شهرستان‌های ابوموسی، بوشهر و کنگان است. کمترین نرخ مهاجر فرستی برای مناطق روستایی شهرستان‌های میان‌کنگی (هیرمند) و مهرستان (زابلی) در استان سیستان‌وبلوچستان، میاندورود در استان مازندران، و بیشترین نرخ مهاجر فرستی برای مناطق روستایی شهرستان‌های بوشهر، ابوموسی، قصرشیرین است. حدود 44 درصد از مناطق روستایی شهرستان‌های مرزی مهاجر فرست (خالص مهاجرتی منفی)، در مقابل، 56 درصد از این مناطق مهاجرپذیر (خالص مهاجرتی مثبت) داشته‌اند. در مناطق روستایی شهرستان‌های مرزی بالاترین میانگین نرخ بیکاری برای استان‌های سیستان‌وبلوچستان، خوزستان، کرمانشاه و ایلام، و پایین‌ترین میانگین برای استان‌های آذربایجان شرقی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی می‌باشد. از دلایل مهاجر فرستی بالا در مناطق روستایی استان‌های مرزی می‌توان به بیکاری بالا در مناطق روستایی، آب‌وهوای نامناسب، دسترسی محدود به امکانات اولیه زندگی همچون امکانات آموزشی و بهداشتی، نداشتن مزیت اقتصادی مرز برای مردم و ... اشاره داشت. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد روستاهای مرزی کشور به‌خصوص در مرزهای زمینی/ خاکی دچار از دست دادن جمعیت هستند این شرایط به‌ویژه در مناطق روستایی جنوب شرقی و همچنین غرب و شمال غرب کشور بیشتر نمود دارد. یکی از دلایل ایجاد چنین وضعیتی مربوط به نابرابری‌های منطقه‌ای و عدم توسعه‌یافتگی در این مناطق است، زیرا استان‌های مرزی کشور در ردیف استان‌های با سطح کمتر توسعه‌یافته و توسعه‌یافتگی متوسط قرار دارند.

کلیدواژه‌ها


1)  ابراهیم‌زاده، عیسی؛ موسوی، میرنجف؛ کاظمی‌زاد، شمس‌اله (1391) تحلیل فضایی نابرابری‌های منطقه‌ای میان مناطق مرزی و مرکزی ایران، فصلنامه ژئوپلیتیک، بهار 1391، سال 8، شماره 1، صص. 235-214.

2)  ایلکا، شهاب و دین‌پناه، غلامرضا (1390) پهنه‌بندی سکونتگاه‌های مرزی کشور از طریق تکنیک رتبه‌بندی بر اساس تشابه به حل ایده‌ال، پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی، تابستان 1390، دوره 4، شماره 2 (پیاپی 14)، صص. 68-55.

3)  بروکی میلان، عادل و عینالی، جمشید (1395) تحلیل عوامل مؤثر بر مهاجرت روستاهای مرزی (مطالعه موردی: روستاهای مرزی دهستان چالدران جنوبی)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، زمستان 1395، سال 7، شماره 4، صص. 83-63.

4)  پاپلی یزدی، محمدحسین و ابراهیمی، محمدامیر (1381) نظریه‌های توسعه روستایی، تهران: انتشارات سمت.

5)  پاپلی یزدی، محمدحسین و رجبی سناجردی، حسین (1396) نظریه‌های شهر و پیرامون، تهران: انتشارات سمت.

6)  حاج حسینی، حسین (1385) سیری در نظریه‌های مهاجرت، فصلنامه راهبرد، پاییز 1385، شماره 41، صص. 46-35.

7)  حسینی، قربان (1396) مطالعه تطبیقی مؤلفه‌های جمعیت‌شناسی استان‌های مرزی شرقی و غربی کشور طی دو دهه اخیر، فصلنامه علوم و فنون مرزی، زمستان 1396، سال 8، شماره 4، صص. 29-1.

8)  حسینی، قربان و خانی، سعید (1398) روند و الگوهای مهاجرت در استان‌های مرزی کشور، فصلنامه مطالعات ملی، زمستان 1398، سال 20، شماره 4، صص. 114-93.

9)  رستمعلی‌زاده، ولی‌الله و حسینی، قربان (1395) مهاجرت‌های روستایی در ایران و پیامدهای آن بر جامعه روستایی، مجله راهبرد اجتماعی و فرهنگی، پاییز 1395، دوره 5، شماره 20، صص. 215-191.

10)  زنجانی، حبیب‌الله (1380) مهاجرت، تهران: انتشارات سمت.

11)  عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف (1388) توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، باغ نظر، پاییز و زمستان 1388، دوره 6، شماره 12، صص. 76-57.

12)  لهسایی‌زاده، عبدالعلی (1368) نظریات مهاجرت، شیراز: انتشارات نوید.

13)   مرکز آمار ایران (1387) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن کل کشور سال 1385، تهران.

14)   مرکز آمار ایران (1391) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن کل کشور سال 1390، تهران.

15)  موسوی، میرنجف (1392) ارزیابی نقش بازارچه‌های مشترک مرزی در توسعه و رفاه مناطق مرزنشین: مطالعه موردی بازارچه مرزی تمرچین پیرانشهر، جغرافیا و توسعه، زمستان 1392، شماره 33، صص. 70- 55.

16)  موسوی، میرنجف؛ بهرامی جاف، ساجد؛ علیزاده، فریده؛ شهبازی، محبوبه (1397) بررسی روند سیاست‌گذاری‌های جمعیت در آمایش مناطق مرزی استان کرمانشاه (1365 تا 1395)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، پاییز 1397، دوره 7، شماره 3، صص. 90-65.

17) Garasky, Steven. (2002) where are they going? A comparison of urban and rural youths’ locational choices after leaving the parental home, Journal of Social Science Research, Vol.31, No.3, pp.409–431.

18) Rostamalizadeh, Valiollah. & Nobakht, Reza. (2020) Sustainable Development and Migration in Iranian Frontier Counties, European Online Journal of Natural and Social Sciences, Vol.9, No.1, pp.135-152.

19) Hamid, Shahnaz. (2010) Rural to Urban Migration in Pakistan the Gender Perspective, Pakistan Institute of Development Economics, Working Papers 56.

20) De Haas, Hein. (2008) Migration and development A theoretical perspective, Bielefeld: COMCAD, Working Papers – Center on Migration, Citizenship and Development; 29.