تبیین مؤلفه‌های طبیعی تأثیرگذار بر استقرار سیستم‌های دفاعی در مرزهای شمالی مطالعه موردی: دریای خزر

نوع مقاله : علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران

2 کارشناسی ارشد جغرافیای دفاع مقدس، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

چکیده

دریای خزر با توجه به موقعیت استراتژیکی خود از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و به‌ویژه نظامی برخوردار می‌باشد که با این ویژگی‌های برجسته، از زمان‌های قدیم تاکنون پیوسته موردتوجه شدید اقوام و دولت‌های هم‌جوار و غیر هم‌جوار بوده است. از سوی دیگر مرزهای شمالی این دریای استراتژیک با توجه به تهدیداتی که در سطوح فراملی و فرو ملی مواجه است، نشان از ضرورت استقرار سیستم‌های دفاعی متناسب در سواحل دریای خزر و آمادگی کامل نیروهای نظامی در این منطقه می‌دهد که دراین‌بین از تعداد زیاد مؤلفه‌هایی که می‌توان در استقرار این سیستم‌ها تأثیرگذار باشد به مؤلفه طبیعی اشاره کرد که با شناخت درست آن‌ها می‌توان به میزان زیاد در استقرار  سیستم‌های دریایی در مرزهای شمالی موفقیت داشت. پرسش اصلی پژوهش این است که آیا مؤلفه‌های طبیعی بر استقرار سیستم‌های دفاعی دریای خزر مؤثرند؟. پژوهش حاضر ازلحاظ هدف، کاربردی و از حیث روش، توصیفی - تحلیلی است. برای گردآوری داده‌ها و مستندات موردنیاز منابع کتابخانه‌ای، نقشه‌ها و سالنامه‌های آماری و همچنین استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) استفاده‌شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که با توجه به فراوانی بالای شرایط و عوامل طبیعی در عملیات‌های نظامی و دفاعی،  این عوامل به‌خوبی می‌تواند در تعیین سیستم‌های دفاعی دریای خزر تأثیرگذار باشند و در مقابل عدم آگاهی از این شرایط می‌تواند روند استقرار سیستم‌های دفاعی را دچار چالش نماید که در این راستا باید توجه به استقرار و نگهداری تجهیزات و سامانه‌های دفاعی در دریای خزر و ساماندهی نیروهای نظامی متناسب با این عوامل را مدنظر داشت.

کلیدواژه‌ها


) آجرلو، محمدجعفر و حسین­پور دستکی، ابوذر (1393) تبیین ابعاد تأثیرگذاری نظامی شدن دریای خزر بر امنیت ملی ج.ا.ایران، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال 12، شماره 48، صص. 128-100.
2) آلبوشکه، سید محمدحسن و احمدی زاده، ابراهیم (1383) بررسی بندرها موجود در دریای خزر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم و فنون نیروی دریایی سپاه چالوس (دانشگاه امام حسین علیه‌السلام).
3) اخباری، محمد و بیگلری، محمد (1388) ملاحظات راهبردی و انتقال انرژی به شبه‌قاره هند، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، دوره7، شماره 36، صص.72- 48.
4) احدی، محمد و تنهایی، علیرضا (1393) تأثیر قابلیت‌های موشکی ج.ا.ایران بر سامانه دفاع موشکی ناتو در ترکیه، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال 12، شماره 48، صص. 45-24.
5) احمدی­پور، زهرا ؛ حافظ­نیا، محمدرضا؛ حسینی سادات‌محله، زهرا (1394) بررسی الگوی رقابت قدرت‌ها در دریای خزر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال 30، شماره3، صص.103-85.
6) امینی، علی (1371) شناخت و آشنایی با دریای خزر؛ مجموعه مقالات نوسانات دریای خزر، سازمان برنامه‌وبودجه استان گیلان.
7) بیک بیلندی، علی‌اصغر(1396) تأثیر عوامل طبیعی(فیزیکی) ژئوپلیتیک دریای خزر بر تدوین راهبردهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، سال 8، شماره 30، صص. 286-263.
8) پیشگاهی فرد، زهرا و احمدی دهکاء، فریبرز (1389) ارزیابی تهدیدات امنیت ملی در مناطق مرزی شمال ایران، آمایش محیط، سال 3، شماره 9، صص.77-53.
9) پوررضایی، نقی (1393) تعریفی جدید و فرا نظامی از نیروی دریایی، قابل‌دسترس از: www.tahlileiran.ir   
10) پورقاسمی، سیدمصطفی؛ نوشاددل، رامین و شعبانی، آیه (1397) تبیین استراتژی دفاعی- امنیتی جمهوری اسلامی در موقعیت ژئوپلیتیکی دریای خزر، اولین همایش علوم جغرافیایی ایران، تهران، موسسه جغرافیا.
12) حافظ نیا، محمدرضا؛ احمدی پور، زهرا؛ مجتهدزاده ، سپنتا؛ پیردشتی، حسن(1394) تبیین مؤلفه‌های ژئومورفولوژیکی در استقرار رژیم حقوقی دریای خزر، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 49، شماره 1، صص. 131-115.
13) حنفی، علی و موسوی، میرنجف (1392) مکان‌یابی مراکز حساس و مهم نظامی در مناطق مرزی ایران و ترکیه با توجه به شاخص‌های هیدروژئومورفوکلیمایی با رویکرد پدافند غیرعامل، فصلنامه مدیریت نظامی، سال 13، شماره
14) حیدری، کیومرث و عبدی، فریدون (1391) جنگ‌های آینده و مشخصات آن با تحلیلی بر دیدگاه برخی صاحب‌نظران نظامی غرب، فصلنامه مدیریت نظامی، سال 13، شماره51، صص.72-45.
15) خالدی، شهریار (1382) نگرشی بر برخی ویژگی‌های جغرافیای دریای خزر، پیک نور، سال 1، شماره 3، صص.89-81.
16) دالایی، حمیده؛ فرج زاده اصل، منوچهر؛ گندمکار؛ امیر؛ نامی، محمدحسن(1395) تحلیل شاخص‌های حدی بارشی در دورة 2010-1981 با رویکردی نظامی، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال 4، شماره 54، صص. 174-155.
17) رستمی، علی‌اکبر و زهدی، یعقوب (1392) تبیین و جایگاه نظامی دریا در راهبرد دفاعی ج.ا.ایران و ارائه راهکارهای تحقق آن؛ فصلنامه راهبرد دفاعی، سال 11، شماره 42، صص. 112-79.
18) روشنی، محمود (1382) تحلیلی بر تغییر، روند و چرخه‌های بارش در غرب استان گیلان(مطالعه موردی: حوضه ناورود)، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، دوره 5، شماره 13، صص.35-16.
19) سلمانی مرشدی، عباس و خارمی، صادق (1385) بررسی ویژگی‌های سواحل و آب‌های دریای خزر در دفاع ساحلی و دریایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم و فنون جوادالائمه (ع) ندسا.
20) سلمانی، عباسعلی (1394) نقش راهبرد جزایر در قدرت و سیادت دریایی کشورها، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال 13، شماره 52، صص.182-153.
21) سفرگر، حورا (1396) تحلیل و ارزیابی تنگناهای سرزمینی ایران جهت توسعه سیستم‌های دفاعی دریای خزر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیای دفاع مقدس، دانشگاه ارومیه.
22) سلیمانی، کریم (1371) نوسانات سطح آب دریای خزر، مجموعه مقالات نوسانات سطح آب دریای خزر، سازمان برنامه‌وبودجه استان گیلان.

23) سیاری، حبیب‌الله و بیک بیلندی، علی‌اصغر (1396) تأثیر عوامل ژئوپلیتیک نظامی دریای خزر بر تدوین راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات دفاعی راهبردی، سال 3، شماره 67، صص. 54-27.

24) شمس دولت‌آبادی، سیدمحمدرضا و زرگرزاده، محمدعلی(1398) چالش‌های دفاعی- امنیتی حوزه دریای خزر از منظر منافع امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه امنیت ملی، سال 9، شماره 31، صص. 106-79.
25) طحانی، غلامرضا و فرشاد، فرید (1394) طرح‌ریزی آماد و پشتیبانی در عملیات دریایی،  تهران: ناشر دافوس.
26) عبداللهی، علی (1391) نقش سواحل مکران در امنیت منطقه و امنیت کشور و راهکارهای استفاده بهینه از این سواحل، اولین همایش توسعه سواحل مکران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران.
27) قربانی، زینب؛ مدیری، مهدی؛ زرقانی، سیدهادی(1395) آمایش سرزمین با رویکرد دفاعی در سواحل جنوبی دریای خزر موردمطالعه: استان مازندران، همایش آمایش سرزمین، جایگاه خزر و چشم‌انداز توسعه گیلان، بندرانزلی، انجمن ژئوپلیتیک ایران، سازمان منطقه آزاد انزلی.
28) قاسمی، حاکم و ناظری، زهرا (1390) تحولات ژئوپلیتیک در حوزه دریای خزر و تغییر نقش قدرت‌های بزرگ در این منطقه، فصلنامه   ژئوپلیتیک، سال 7، شماره 3، صص.173-136.
29) کریمی پور، اسماعیل و حمودی، نادر (1393) توسعه امنیت و سیادت دریایی پایدار در سایه نیروی دریایی راهبردی، شانزدهمین همایش صنایع دریایی.
30) کامران، حسن؛ زارعی، بهادر؛ حیدری، علیرضا؛ متقی، افشین (1392) منطقه خزر: عرصه رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای، فصلنامه بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران، سال 11، شماره 39، صص. 86-73.
31) محمودی، مهرداد (1389) جهانی‌سازی و سیادت دریایی، فراقدرت دریایی؛ پیام دریا، سال19، شماره197، صص.99-92.
32) هداوند میرزایی، محراب و رجبی، آزیتا (1393) اهمیت ژئوپلیتیکی جزایر ایران در خلیج‌فارس( مطالعه موردی: جزیره فارسی)، فصلنامه جغرافیایی، دوره 23، شماره 91، صص.109-99.