نقش تعاملات مرزی در همگرایی با کشورهای پیرامون مطالعه موردی مرز ایران و عراق

نوع مقاله : علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دکترای جغرافیای سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

یکی از ملزومات ورود کشورهای همسایه به جریان جهانی‌شدن و برقراری صلح پایدار منطقه‌ای و جهانی در قرن بیست‌ویک، همگرایی است. با توجه به برخی موانع موجود در رابطه با همگرایی ایران با کشورهای هم‌جوار، لزوم امکان‌سنجی و طراحی استراتژی‌های مناسب با تأکید بر تعاملات مرزی در خصوص ایجاد زمینه‌های همگرایی، با در نظر گرفتن واقعیات زمانی، ضروری به نظر می‌رسد. یکی از مهم‌ترین کشورهای هم‌جوار پیرامون ایران، کشور عراق است. ایران و عراق علی‌رغم داشتن بیشترین مرز مشترک و همچنین قرابت‌ها و اشتراکات گوناگون، حتی پس از سقوط رژیم بعث و قدرت گرفتن شیعیان هنوز از برخی موانع پیش رو جهت همگرایی پایدار و نظام‌مند رنج می‌برند که در صورت عدم رفع آن‌ها می‌توانند به واگرایی و چالش جدی در دهه‌های آینده منجر شوند. بنابراین، تحقیق حاضر، با روش ترکیبی (توصیفی-تحلیلی و پیمایشی) و روش حل مسائل از نوع تصمیم‌گیری چند معیاره در پی پاسخ به این سؤال است که آیا نقش تعاملات مرزی با توجه به شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی در قرن بیست‌ویک، مناسب‌ترین استراتژی ایران در ایجاد همگرایی با عراق است؟ در این راستا با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی و استفاده از تکنیک SWOT، 4 نقطه قوت، 4 نقطه ضعف، 5 فرصت و 3 تهدید عمده در تعاملات مرزی تأثیرگذار در همگرایی ایران با عراق شناسایی و 8 استراتژی کاربردی تدوین گردیده و درنهایت، این استراتژی‌ها با استفاده از روش MCDM از طریق پرسشنامه و مصاحبه، اولویت‌بندی شدند. نتایج حاصله از پرسشنامه مقایسات زوجی نشان می‌دهد که استراتژی "ایجاد پیوندهای ژئواکونومیک در تعاملات مرزی" برای ایجاد زمینه‌های همگرایی ایران با عراق در رتبه اول و سایر استراتژی‌ها در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

کلیدواژه‌ها


1)      احمدی، سید عباس (1390) ایران، انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه، تهران: موسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
2)      احمدی، شیرکو (1396) بررسی نقش تعاونی‌های مرزنشینان در توسعه شهرهای مرزی (مطالعه موردی: شهر مرزی سردشت)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 8، شماره 2، صص.64-31.
3)      احمدی، مظهر؛ علیپوری، احسان؛ علیپور، عباس (1397) تحلیل ملاحظات امنیتی آمایش سرزمین در مناطق مرزی و نقش آن در توسعه‌یافتگی (موردمطالعه استان مرزی ایلام)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 9، شماره 3، صص.64-35.
4)      اخباری، محمد و محمدحسن نامی (1389) جغرافیای مرز با تأکید بر مرزهای ایران (چاپ دوم)، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
5)  ارشدی، نرگس و زیبنده کپته، عدالت (1395) بررسی و تحلیل عوامل مؤثر ژئوپلیتیکی بر کارکرد مرز سیاسی در شهرستان مرزی آستارا، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 7، شماره 4، صص.62-27.
6)      افضلی، رسول؛ ذکی، یاشار؛ طباطبایی، عباس (1398) چالش‌ها و ظرفیت‌های نواحی مرزی شرق کشور در مقابله با قاچاق مواد مخدر، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 3. صص.46-23.
7)    امامی خویی، ارسطو (1377) صادرات و بخش صنعت در ایران، فصلنامه اطلاعات سیاسی –اقتصادی، شماره 130-129، صص. 221-210.
8)      بازدار، شهناز؛ پیشگاهی فرد، زهرا؛ فرجی راد، عبدالرضا (1395) بررسی و اولویت‌بندی عوامل واگرای اثرگذار در روابط ایران و کشورهای اسلامی پیرامونی، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، سال 6، شماره 2، صص.177-151.
9)      پورمنافی، ابوالفضل (1397) نقش اشراف اطلاعاتی امنیت پایدار مرزهای جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی مرزهای استان خراسان رضوی)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 7، شماره 26، صص.192-171.
10)   پیشگاهی فرد، زهرا و رحمانی، محمدعلی (1390) قلمرو خواهی ایران و آمریکا در خاورمیانه، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
11)   پیشگاهی فرد، زهرا؛ خالدی، حسین؛ غلامی، بهادر؛ ابراهیمی، یاسر (1393) جهانی امنیت شدن ارتباطات و با ملی جمهوری اسلامی ایران مرزهای تأکید بر غربی، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای، دوره4، شماره 10، صص.72-55.
12)   تابعی، حسن؛ دلالت، مراد؛ آتشی، عهدیه؛ پناهی، حمید (1396) نقش بازارچه مرزی در توسعه اقتصادی- اجتماعی نواحی پیرامون (مطالعه موردی بازارچه سرو ارومیه)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 8، شماره 3، صص.29-1.
13)   جلالیان، سید اسحاق و ویسیان، محمد (1397) بررسی امنیت پایدار در شهر مرزی سردشت از دیدگاه کارشناسان امنیتی، پژوهشنامه مطالعات مرزی، دوره6، شماره1، صص.145-127.
14)   حافظ نیا، محمدرضا (1390) اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات پاپلی (وابسته به پژوهشکده امیرکبیر جهان).
15)   حافظ نیا، محمدرضا، (1388) جغرافیای سیاسی ایران، تهران: انتشارات سمت.
16)   حشمت زاده، محمدباقر (1387) تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر کشورهای اسلامی، تهران: انتشارات سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
17)   حیدری ساربان، وکیل، صائب، شراره (1395) عوامل مؤثر بر ارتقای امنیت مرز از دیدگاه ساکنان محلی موردمطالعه شهرستان گرمی، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 7، شماره 4،، صص. 25-1.
18)   دوئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت (1376) نظریه‌های متعارض در روابط بین‌الملل، جداول، ترجمه علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: انتشارات قومس.
19)   رشنو، نبی‌الله (1391) تحولات خاورمیانه صحنه تقابل استراتژیک ایران و آمریکا، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران؛ قابلیت‌ها و ظرفیت‌های کاربردی جغرافیای سیاسی، 3 و 4 خرداد، رشت، صص. 12-1.
20)   شکوری، چنگیز (1391) اقوام قفقاز جنوبی و نقش آن‌ها در همگرایی و واگرایی منطقه‌ای، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران؛ قابلیت‌ها و ظرفیت‌های کاربردی جغرافیای سیاسی،3 و 4 خرداد، رشت، صص 48-61.
21)   شیرزادی، رضا (1397) سرزمین و مرز از دیدگاه ژئوپلیتیک، سیاست و حقوق بین‌الملل، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره نهم شماره 3، صص 91- 119.
22)   صابر، زهرا؛ اخباری، محمد؛ فرجی راد، عبدالرضا (1397) تحلیل مؤلفه‌های تأثیرگذار آمایش منطقه مرزی بر مناسبات ایران و عراق، پژوهشنامه مطالعات مرزی، سال 6، شماره 1، صص.70-45.
23)   عالی، عبدالقاعد و جمشیدزاده، کامل (1391) تحلیل ژئوپلیتیکی قومیت در ایران (مطالعه موردی استان ایلام)، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران، قابلیت‌ها و ظرفیت‌های کاربردی جغرافیای سیاسی،3 و 4 خرداد، رشت، صص 146- 159.
24)   عزتی، عزت الله (1388) جغرافیای استراتژیک ایران (جلد اول)، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
25)   عزتی، عزت‌الله (1384) تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
26)   علیزاده، عمران (1385) تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی بر همگرایی‌های منطقه‌ای با محوریت جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: دکتر زهرا پیشگاهی فرد، رشته جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت.
27)   فدوی، علی؛ پیشگاهی فرد، زهرا؛ فرجی­راد، عبدالرضا (1397) قدرت نرم و تأثیر آن بر تحولات ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 9، شماره 3، صص.33-1.
28)   کریمی‌پور، یدالله؛ عزیزی، امیرحمزه؛ ربیعی، حسین؛ متقی، افشین (1397) تبیین مؤلفه‌های ژئوپلیتیک اثرگذار بر پیوند استراتژیک کشورها مطالعه موردی ایران و عراق، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال 18، شماره 48، صص. 39-21.
29)   کمانگر، سارا؛ ویسیان، محمد؛ اصغری، مریم (1394) بررسی و سنجش احساس امنیت اجتماعی شهروندان شهر مرزی سرخس، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 4، شماره1، صص.170-147.
30)   مجتهدزاده، پیروز (1391) جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: انتشارات سمت.
31)   محرابی، علیرضا و عابدینی، امیرعلی (1392) همگرایی ژئوپلیتیک آسیای مرکزی و جنوب غرب آسیا (تأکید برساخت سازه ژئوپلیتیک جدید با محوریت ایران) مجموعه مقالات اولین همایش ملی ژئوپلیتیک جنوب غرب آسیا 18 مهر دانشگاه پیام نور طالقان، صص.37-24.
32)   محمدی، منوچهر (1385) بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
33)   محمودی، رحیم (1391) تحلیلی بر جغرافیای امنیتی مرز ایران و عراق (مطالعه موردی: از باویسی تا نفت شهر)، استاد راهنما: دکتر عزت اله عزتی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
34)   ملکی، مهدی؛ بارانی پسیانی، وحید؛ قیطاسی، حسن رضا (1396) چالش‌های ژئوپلیتیک مرز ایران و ترکیه، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 8، شماره 4، صص.145-123.
35)   موسوی، میر نجف؛ کهکی، فاطمه سادات؛ ویسیان، محمد (1395) تبیین کارکرد مرز در تأمین امنیت استان آذربایجان غربی، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 7، شماره 1، صص.118-91.
36)   موسوی، میرنجف؛ ویسیان، محمد؛ خلیفی­پور، حکیمه (1395) اولویت‌بندی راهبردهای امنیت پایدار در آمایش مناطق مرزی مطالعه موردی: استان کردستان، مجله پژوهش­های جغرافیای سیاسی، سال1، شماره2، صص.77-55.
37)   نصرتی، شهریار (1391) نقش کشورهای مسلمان حوزه مدیترانه در گسترش علایق منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی لبنان) استاد راهنما: دکتر عمران علیزاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت.
38)   نصرتی، شهریار (1395) تدوین استراتژی‌های همگرایی ایران با کشورهای پیرامونی در قرن بیست‌ویک با رویکرد صلح پایدار، رساله دکتری، استاد راهنما: دکتر عبدالرضا فرجی راد، رشته جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
39)   نظافتی، عباس؛ سلطانی، مسعود؛ ویسیان، محمد؛ اکبری، مهناز (1393) بررسی عوامل مؤثر بر توسعه امنیت پایدار در مناطق مرزی مطالعه موردی : استان کردستان، پژوهشنامه مطالعات مرزی، دوره 2، شماره 4، صص.46-23.
40)   هرزیک، ادموند (1375) ایران و حوزه جنوبی شوروی سابق، ترجمه کامیل احتشام، تهران: انتشارات بین‌المللی وزارت امور خارجه.
41)   هرسیج، حسین (1388) ژئوپلیتیک قدرت نرم ایران، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال 4، شماره 2، صص.269-225.
42) Bifon, Milan. (2006) Between social and spatial convergence and divergence: an exploration into the political geography of European contact areas, Geo Journal, Vol.66, No.4 , pp. 341-352.
43) Chandoevwit, Worawan. & Yongyuth, Chalamwong. & Srawooth, Paitoonpong. (2004) Thailand crossborder economy, Thailand Development resource Institute.
44) Dennis, David.J. & Yusof Zainal, Aznam. (2003) Developing Indicators of ASEAN Integration-A preliminary survey for Roadmap, Metropolitian Books press.
45) Gail, E. & Coover, Linda. & Godbold, C. (1998) Convergence Between Racial and Political Identities: Boundary Erasure or Aversive Racism?, Journal of Communication research, Vol.25, No.6 , pp.669-688.
46) Paprotny, Dominik. (2020) Convergence Between Developed and developing Countries: A Centennial perspective, Social Indicators Research, Vol.14, pp.1-33.
47)  Naji, Saeid. & Jayum, jawan. A(2013)Geopolitics of the Islam word ieadership, Trans science, Vol.4,pp1-12.

تحت نظارت وف ایرانی