تحلیل جریان‌های مهاجرتی از استان‌های مرزی ایران

نوع مقاله : علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران، پژوهشگر مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور، تهران، ایران

2 دانشیار جمعیت شناسی دانشگاه تهران و محقق مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور

چکیده

هدف این مقاله، مطالعه جریان‌های مهاجرتی از استان‌های مرزی کشور طی سه دهۀ اخیر است. روش تحقیق، تحلیل ثانویه داده‌های مهاجرتی برای 16 استان‌ مرزی کشور طی دوره‌ زمانی 95-1365‌ می‌باشد. نتایج مقاله نشان می‌دهد، تعداد مهاجران خارج شده در استان‌های مرزی در دوره 75-1365 سالانه حدود 150901 نفر که در دوره 85-1375 به حدود 241996 نفر افزایش، در دوره 90-1385 به174042 نفر کاهش و در دوره 95-1390 مجدداً افزایش و به 186643 نفر رسیده است. شاخص نسبت مهاجران خارج شده به جمعیت نشان می‌دهد استان‌های اردبیل، ایلام، کردستان و کرمانشاه همواره از استان‌های بوده‌اند که طی سه دهۀ اخیر بیشترین جریان مهاجرفرستی را داشته‌اند. بیشترین تعداد مهاجران خارج شده طی سه دهۀ اخیر، به‌ترتیب مربوط به استان‌های خوزستان، خراسان‌رضوی، کرمانشاه و آذربایجان‌شرقی، و کمترین آن برای ایلام، بوشهر خراسان‌جنوبی و خراسان‌شمالی بوده است. تحلیل جریان‌های مهاجرتی از استان‌های مرزی نشان داد که مردان بیشتر از زنان و جوانان 29-15 ساله بیشتر از سایر گروه‌های سنی اقدام به مهاجرت کرده‌اند. مقصد اصلی مهاجران خارج شده از استان‌های مرزی کشور همواره، استان تهران و استان‌های همجوارشان بوده است. در دهۀ اخیر استان البرز بعد از استان تهران یکی از مقصدهای اصلی مهاجرین خارج شده از استان‌های مرزی غربی و شمالی کشور بوده است؛ در بین استان‌های نوار مرزی جنوبی و شرقی تنها از استان خوزستان مهاجرینی وارد استان البرز شده‌اند. اشتغال، تحصیل و انجام یا پایان خدمت وظیفه برای جوانان 15 تا 29 ساله، و برای میانسالان عامل اشتغال مهمترین بسترهای زمینه‌ساز مهاجرت از استان‌های مرزی بوده است.

کلیدواژه‌ها


1)      افشردی، محمدحسین؛ جان‌پرور، محسن؛ احمدی‌پور، زهرا؛ قصری، محمد (1393) تبیین شاخص‌های مؤثر در مدیریت مرزها، فصلنامه ژئوپلیتیک، تابستان 1393، سال 10، شماره 2، صص 35-1.
2)      اوبرای، ا. س (1370) مهاجرت، شهرنشینی و توسعه، ترجمه فرهنگ ارشاد، چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه کار و تأمین اجتماعی.
3)      پاپلی یزدی، محمدحسین و رجبی سناجردی، حسین (1396) نظریه‌های شهر و پیرامون، چاپ دهم، تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.
4)      پاپلی یزدی، محمدحسین و ابراهیمی، محمد امیر (1390) نظریه‌های توسعه روستایی، چاپ ششم، تهران: انتشارات سمت.
5)      حسینی، قربان (1396) مطالعه تطبیقی مؤلفه‌های جمعیت‌شناسی استان‌های مرزی شرقی و غربی کشور طی دو دهه اخیر، فصلنامه علوم و فنون مرزی، زمستان 1396، سال 8، شماره 4، صص.29-1.
6)      حسینی، قربان و خانی، سعید (1398) روند و الگوهای مهاجرت در استان‌های مرزی کشور، فصلنامه مطالعات ملی، زمستان 1398، سال 20، شماره 4، صص. 114-93.
7)      رستمعلی‌زاده، ولی‌الله و حسینی، قربان (1399) بررسی وضعیت مهاجرت در مناطق روستایی شهرستان‌های مرزی ایران، فصلنامه علمی علوم و فنون مرزی، بهار 1399، سال 9، شماره 1، صص. 207-177.
8)      زنجانی، حبیب‌الله (1371) جمعیت و شهرنشینی در ایران، جلد اول، چاپ دوم، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
9)      زنجانی، حبیب‌الله (1382) مهاجرت و پیامدهای آن در ایران، در گزارش بررسی و تحلیل مسائل و چالش‌های جمعیتی ایران و پیامدهای آن، گزارش طرح پژوهشی کمیسیون جمعیت و چالش‌های اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی، صص. 33-14.
10)   زنجانی، حبیب‌الله (1394) مهاجرت، چاپ چهارم، تهران: انتشارات سمت.
11)   شایان، حمید (1383) تنگناهای توسعه در استان‌های مرزی کشور، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی، بهار 1383، سال 36، شماره 47، صص. 80-71.
12)   طاهرخانی، مهدی (1379) تحلیلی بر عوامل مؤثر در مهاجرت‌های روستا - شهری: جهت‌گیری‌ها و مباحث جدید، فصلنامه روستا و توسعه، پاییز و زمستان 1379، سال 4، شماره 3 و 4، پیاپی 16، صص. 28-1.
13)   عزتی، نصرالله؛ حیدری‌پور، اسفندیار؛ اقبالی، ناصر (1390) نقش و جایگاه آمایش مناطق مرزی در نظام برنامه‌ریزی (مطالعه موردی: مناطق مرزی ایران)، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، پاییز 1390، سال 3، شماره 4، صص. 197-179.
14)   عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف (1388) توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، فصلنامه باغ نظر، بهمن 1388، سال 6، شماره 12، صص. 76-57.
15)   فرخی، عباس (1384) بررسی نقش اقوام مرزنشین ایرانی در امنیت ملی با تأکید بر استان کرمانشاه، فصلنامه جمعیت، بهار و تابستان 1384، دوره 13، شماره 51 و 52، صص. 102-77.
16)   فیندلی، سلی (1373) برنامه‌ریزی مهاجرت‌های داخلی، ترجمه عبدالعلی لهسایی‌زاده، چاپ اول، شیراز: انتشارات نوید شیراز.
17)   قادری حاجت، مصطفی؛ عبدی، عرفان؛ جلیلی پروانه، زهرا؛ باقری سرنجیانه، ناصر (1389) تبیین نقش بازارچه‌های مرزی در امنیت و توسعه پایدار نواحی پیرامون مطالعه موردی: بازارچه‌های مرزی استان خراسان جنوبی، فصلنامه ژئوپلیتیک، پاییز 1389، سال 6، شماره 3، صص. 151-121.
18)   قاسمی‌اردهایی، علی؛ محمودیان، حسین؛ نوبخت، رضا (1396) تحلیل علل مهاجرت‌های داخلی ایران در سرشماری‌های 1385 و 1390، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، پاییز 1396، دوره 6، شماره 3، صص. 390-375.
19)   قرخلو، مهدی و حبیبی، کیومرث (1385) تحلیل مهاجرت در ارتباط با سطح توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با استفاده از تکنیک‌های برنامه‌ریزی، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، تابستان 1385، دوره 21، شماره 2، پیاپی 81، صص. 83-59.
20)   گل‌وردی، عیسی (1390) محدودیت‌ها و فرصت‌های توسعه اجتماعی فرهنگی نواحی مرزی، فصلنامه رهنامه سیاست‌گذاری، بهار 1390، سال 2، شماره 3، صص. 42-11.
21)   لوکاس، دیوید و میر، پاول (1394) درآمدی بر مطالعات جمعیتی، ترجمه حسین محمودیان، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
22)   لهسایی‌زاده، عبدالعلی (1368) نظریات مهاجرت، چاپ اول، شیراز: انتشارات نوید.
23)   مرکز آمار ایران (1376) نتایج تفصیلی سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن سال 1375، تهران: انتشارات سازمان برنامه‌وبودجه کشور.
24)   مرکز آمار ایران (1387) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، تهران: انتشارات سازمان برنامه‌وبودجه کشور.
25)   مرکز آمار ایران (1391) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390، تهران: انتشارات سازمان برنامه‌وبودجه کشور.
26)   مرکز آمار ایران (1396) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395، تهران: انتشارات سازمان برنامه‌وبودجه کشور.
27)   مرکز آمار ایران (1386) مهاجرت‌های استانی (85-1375) بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385، تهران، دفتر آمارهای جمعیت، نیروی کار و سرشماری.
28)   مختاری هشی، حسین؛ مؤمنی، مهدی؛ باقری، مهرداد (1393) تدوین راهبردهای آمایش مناطق مرزی؛ مطالعه موردی مرزهای شرقی کشور، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، پاییز 1393، سال 29، شماره 3، پیاپی 114، صص. 254-237.
29)   مشفق، محمود؛ حسینی، قربان؛ خانی، سعید؛ قهرمانی، علی‌رضا (1394) مقایسه ویژگی‌های جمعیتی مناطق مرزی و غیر مرزی و تبعات امنیتی آن، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات مرزی، تابستان 1394، سال 3، شماره 2، صص. 154-121.
30) Afrakhteh, Hassan. (2006) The problems of regional development and border cities: A case study of Zahedan, Iran, Journal of Cities, Vol. 23, No. 6, pp.423-432.
31) Greenwood, Michael. J. & Hunt Gary. L. (1984) Migration and Interregional Employment Redistribution in the United States, American Economic Review, Vol.74, No. 5, pp. 957-969.
32) Gentileschi, Maria. Luisa. (2005) The immigration model of Sardinia, an island and a border region, Belgeo [Online], 1-2 | 2005, Online since 03 November 2014, connection on 01 May 2019. URL: http://journals.openedition.org/belgeo/12526; DOI: 10.4000/belgeo.12526
33) Guilmoto, Christophe. Z. (1998) Institutions and Migrations. Short-term versus Long-term Moves in Rurel West Africa, population Studies, Vol.52, No.1, pp.85-103.
34) Hamid, Shahnaz. (2010) Rural to Urban Migration in Pakistan the Gender Perspective, Pakistan Institute of Development Economics, Working Papers 56.
35) Mitrica, Bianca. & Mocanu, Irena. & Dumitrascu, Monica. & Grigorescu, lnes. (2017) Socio-Economic Disparities in the Development f the Romania’s Border Areas, SocialIndicators Research, Vol.134, No.3, pp.899–916.