تحلیل روندهای فضایی- زمانی شاخص اشتغال در روستاهای مرزی شهرستان راز و جرگلان

نوع مقاله : علمی پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

روستاهای مرزی با توجه به جایگاه مهم مرز در فرایند برنامه‌ریزی توسعه، امنیت و آمایش کشور اهمیت بسیار دارند، اما در دهه‌های اخیر تعداد زیادی از روستاها به دلیل نبود اشتغال، درآمدهای کافی و امکانات زیرساختی خالی از سکنه شده است. بنابراین پرداختن به مسئله اشتغال روستاهای مرزی به‌منظور حفظ جمعیت به دلایل آمایشی، امنیتی و پدافندی ضروری است. این پژوهش با به‌کارگیری رویکرد اکتشافی و کشف الگوهای فضائی به بررسی تغییرات فضائی-زمانی شاخص‌های اشتغال نقاط روستایی واقع در شهرستان مرزی راز و جرگلان در سال‌های 1385 و 1395 پرداخته است. به‌منظور بررسی تغییرات فضائی اشتغال در هر دو دوره زمانی، شاخص موران (خودهمبستگی فضائی) و شاخص عمومی G، برای شاخص اشتغال کل و به تفکیک جنسیت محاسبه و نقشه الگوی فضائی نقاط داغ ترسیم‌شده است. سپس درصد مقادیر تغییرات اشتغال در طی دو دوره نسبت به یکدیگر محاسبه و مشخص شد هریک از نقاط روستایی ازنظر اشتغال نسبت به دوره قبلی چه تغییراتی (کاهش، افزایش یا بدون تغییر) را داشته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد تغییرات مقادیر اشتغال، در 83 درصد از روستاها (برخی از روستاهای دهستان‌های جرگلان، باغلق و راز) روندی کاهشی و تنها در 17 درصد از روستاها روندی افزایشی را داشته است، که نواحی روستایی دهستان‌های حصارچه، باغلق و راز را در برمی‌گیرد. تغییرات کاهشی برای نرخ اشتغال مردان در 76 درصد (برخی از روستاهای دهستان‌های جرگلان و راز) و نرخ اشتغال زنان 78 درصد از روستاها (برخی از روستاهای دهستان‌های جرگلان، راز) رخ‌داده است. با بررسی الگوهای فضائی و تغییرات فضائی–زمانی اشتغال می‌توان گفت متأسفانه از این موقعیت مرزی در اشتغال روستایی و توسعه منطقه بهره‌ای گرفته نشده است.

کلیدواژه‌ها


1)      افراخته، حسن (1391) مرز، سرمایه اجتماعی، توسعه و امنیت نواحی مرزی، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش‌ها و رهیافت‌ها.
2)      پورطاهری، مهدی و فیروزنیا، قدیر (1395) شناسایی ظرفیت‌های توسعه روستاهای مرزی ایران، جزوه درس برنامه‌ریزی روستایی در نواحی مرزی و ویژه، دانشگاه پیام نور.
3)      تقدیسی، احمد؛ جمینی، داوود؛ جمشیدی، علیرضا, آریان پور، آزاد (1392) تحلیل فضایی و سطح‌بندی نواحی روستایی منطقه اورمانات بر اساس شاخص‌های اشتغال، برنامه‌ریزی فضائی، دوره 3، شماره 2 صص.1۷۹-1۵۷.
4)      توکلی، مرتضی؛ احمدی، شیرکوه؛ فاضل‌نیا، غریب (1395) تحلیل عوامل مؤثر بر معیشت روستایی (بررسی موردی: روستاهای شهرستان سردشت)، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی سال ۲۰، شماره 58، صص. 81-63.
5)      جوان، فرهاد؛ واعظ طبسی، علی؛ هاشمی زهی، سودابه؛ میرکی اناری، حسین (1395) سنجش میزان پایداری اجتماعی در سکونتگاه­های روستایی (مورد روستاهای مرزی هیرمند)، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انتظامی، سال 4، شماره 15، صص.82-57.
6)      جوانبخت قهفرخی، زهره؛ سعیدی، عباس؛ عزیزپور، فرهاد؛ توکلی نیا، جمیله (1398) تحلیلی بر جریان‌های فضایی و شبکه منطقه‌ای در نواحی مرزی، مطالعه موردی: نواحی مرزی استان گلستان، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دوره 9، شماره 33، صص.203-226.
7)      دادور خانی، فضیله (1385) توسعه روستایی و چالش‌های اشتغال زنان روستایی، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی، دوره ۳۸، شماره ۵۵، صص.188-171.
8)      دفتر آمار و اطلاعات و GIS استانداری خراسان شمالی (1393).
9)      راشکی قلعه نو، زهرا؛ یعقوبی، نورمحمد؛ حسین زاده، رمضان؛ کمالیان، امین رضا (1398) اثر صادرات بازارچه‌های مرزی بر اشتغال منطقه سیستان، فصلنامه راهبرد توسعه، دوره ۱۵، شماره 58، صص. 172-155.
10)   رجائی، عباس و منصوریان، حسین (1399) تحلیل فضایی تحولات جمعیتی سکونتگاهی روستایی در مناطق مرزی ایران با استفاده از واحدهای پایه فضایی، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 9، شماره 1(32)، صص.۹۱-۶۳.
11)   رحمانی، بیژن؛ رحمانی فضلی، عبدالرضا؛ فرجی، حسنعلی، رضایی، مهرانگیز (1394) تحلیل اکتشافی داده‌های فضایی اشتغال در سکونتگاه‌های روستایی (موردپژوهش: نواحی روستایی استان اصفهان)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال ۵، شماره 20، صص.۸۰-۶۹.
12)   رحمانی فضلی، عبدالرضا و سعیدی، عباس (1394) پیوستگی توسعه و امنیت مناطق مرزی جستاری در مفهوم شناسی، نشریه جغرافیا دوره 13, شماره 47، صص. ۳۳-۷.
13)   فرجی سبکبار، حسنعلی (1392) تحلیل اختلافات فضایی فعالیت (اشتغال و بیکاری) در نواحی روستایی ایران، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۲، شماره ۴، پیاپی ۶، صص.24-3.
14)   صادقی، حجت‌الله؛ فال سلیمان، محمود؛ هاشمی، صدیقه؛ فدایی، معصومه (1393) محدودیت‌ها و ظرفیت‌های توسعه پایدار در روستاهای مرزی شرق ایران مورد: دهستان بندان در شهرستان نهبندان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، دوره ۳، شماره ۸، صص. ۱۴۴- ۱۲۶.
15)   طالشی، مصطفی و حکیم دوست، سید یاسر (1398) تحلیل فضایی توسعه‌یافتگی مناطق روستایی با تأکید بر نقش‌آفرینی اشتغال زنان روستایی در شهرستان رامسر، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، دوره ۱۴، شماره ۲، صص. ۴۸۹- ۴۷۳.
16)   طیب‌نیا، سیدهادی و منوچهری، سوران (1395) نقش بازارچه‌های مرزی در توسعه اجتماعی و اقتصادی نواحی روستایی مورد روستاهای بخش خاو و میرآباد شهرستان مریوان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۵، شماره 1، صص. ۱۷۲-۱۴۷.
17)   عندلیب، علیرضا (1380) نظریه پایه و اصول آمایش مناطق مرزی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دانشکده فرماندهی و ستاد دوره عالی جنگ.
18)   کفائی، ساره؛ سعیدی، عباس؛ عزیزپور، فرهاد؛ ریاحی، وحید (1397) جایگاه و اهمیت مبادلات مرزی در تحولات فضایی ناحیه روستایی شهرستان گناوه، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۷، شماره ۴، صص. ۲۰-۱.
19)   کهنه پوشی، هادی و عنابستانی، علی‌اکبر (1391) بررسی رابطه بین فاصله از مرز و میزان درآمد و اشتغال در قاچاق کالا (مطالعه موردی بخش خاو و میرآباد-مریوان)، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال ۴، شماره ۱۵، صص. ۲۰-۱.
20)   مرکز آمار ایران، سرشمار نفوس و مسکن (1395).
21)   مرکز آمار ایران، سرشمار نفوس و مسکن (1385).
22)   مطیعی لنگرودی، سید حسن؛ خسروی مهر، حمیده؛ طورانی، علی (1393) اثرات روابط اقتصادی شهر و روستا بر وضعیت اجتماعی و اقتصادی سکونتگاه‌های روستایی، موردمطالعه: دهستان‌های چهل چای در شهرستان مینودشت، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۳، شماره ۴، صص.42-19.
23)  Chandoevwit, W. & Chalamwong, Y. & Paitoonpong, S. (2004) Thailland’s cross border economy, A case study of Sa Kaeoand Chiang Rai. Bangkok: Thailand Development Resource Institute.
24)  Chen, X. & Li, B.L. & Zhang, X.S. (2008) Using spatial analysis to monitor tree diversity at large scale: a case study in Northeast China transect, Journal of Plant Ecology, Vol.1, No 2, pp.137-141.
25)  Cutter, S. & Finch, C. (2008) Temporal and Spatial Changes in Social Vulnerability to Natural Hazards, Vol.105, No.7, pp.2301–2306.
26)  Dray, S. & Said, S. & Debias, F. (2008) Spatial ordination of vegetation data using a generalization of wartenberg’s multivariate spatial correlation, Journal of Vegetation Science, Vol.19, No.1, pp.45-56.
27)  Jackson, M.C. & Waller, L.A. (2005) Exploring Goodness -of-fit and spatial correlation using components of Tango's Index of spatial clustering. Geographical Analysis, Vol.37, No.4, pp.371-382.
28)  ILOSTAT. (2018) Key Indicators of the Labour Market. Informal Employment [viewed 17 August 2018]. Available from http://www.ilo.org/ilostat
29)  Little, PD, K. & Smith, BA. & Cellarius, DL. & Coppock, C Barrett. (2001) Avoiding disaster: diversification and risk management among East African herders, Development and change Vol.32, No.3, pp.401-433.
30)  Maatof, Sharif. (2002) study of phenomenon of regional imbalances, conference on challenges and prospects of development in Iran, Tehran.
31)  Mathur, M, (2015) Spatial autocorrelation analysis in plant population: An overview, Journal of Applied and Natural Science, Vol.7, No.1, pp.501–513.
32)  Mayer, H. & Habersetzer, A. & Meili, R. (2016) Rural urban linkages and sustainable regional development: Theroleof entrepreneurs in linking peripheries and centers, Sustainability, Vol.8, pp.7-45.
33)  O'Sullivan, D. & Unwin, D. J. (2010) Geographic Information Analysis, (John Wiley & Sons, Inc.
34)  Partha, Saha. & Sher Verick. (2016) ILO Asia- Pacific Working Paper Series.
35)  Patuelli, R. & Schanne, N. & Griffith, D. A. & Nij, kamp. (2012) Persistence of Regional Unemployment: Spplication of a Spatial Filtering Approach to Local Labor Markets in Germany, Journal of Regional Science52, Vol.8, No.176, pp.2-27.
36)  Sánchez-Martín, J. & Rengifo-Gallego, J. & Blas-Morato, R. (2019) Hot Spot Analysis versus Cluster and Outlier Analysis: An Enquiry into the Grouping of Rural Accommodation in Extremadura (Spain). International Journal of Geo-Information.
37)  Saxena, G. & Ilbery, B. (2010) Developing integrated rural tourism: Actor practices in the English/ Welsh border, Journal of Rural Studies, Vol.26, pp.260– 271.
38)  Shearmur, Richard. (2007) Space, Time, and Local Employment Growth: An Application of Spatial Regression Analysis.
39)  Srivastava, N. & Srivastava, R. (2009) Women, Work, and Employment Outcomes in Rural India, Journal of Economic and Political Weekly, Vol.xlv, No.2, pp.38-63.
40)  Zulu, l. & Kalipeni, E. (2014) Analyzing spatial clustering and the spatiotemporal nature and trends of HIV/AIDS prevalence using GIS: the case of Malawi, 1994-2010. BMC infectious diseases, Vol.14, No.1, pp.1-21
 

تحت نظارت وف ایرانی