تحلیلی بر شاخص‌های جغرافیای طبیعی مؤثر در امنیت مرزهای ج.ا. ایران با تأکید بر مرزهای شمال غربی کشور

نوع مقاله : علمی پژوهشی مستقل

نویسنده

داود امینی قشلاقی-استادیار جغرافیا، دانشگاه افسری امام علی(ع)، تهران، ایران

چکیده

عناصر و شاخص‌های جغرافیای طبیعی از ارکان اصلی مطالعات امنیتی مرزها به شمار می­روند. برنامه‌ریزان امنیتی در ارائه طرح‌های امنیتی مرز در تلاش‌اند طرح‌ها مبتنی بر واقعیت‌های جغرافیایی حاکم در مناطق مرزی باشد تا قابلیت اجرایی داشته باشند. تنوع جغرافیایی مرزهای منطقه آذربایجان، از عوامل اصلی تنوع طرح‌های امنیتی مرزی در این منطقه است. وجود مرزهای رودخانه‌ای، کوهستانی با توپوگرافی و پوشش گیاهی متنوع، همسایگی با واحدهای سیاسی با شاخص‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی چالش‌برانگیز مطالعه عمیق شاخص‌های جغرافیای طبیعی جهت کاربست آن‌ها در طرح‌های امنیتی مرزبانی منطقه را بسیار مهم جلوه می‌دهد. هدف پژوهش استخراج و طبقه‌بندی شاخص‌های جغرافیای طبیعی تأثیرگذار در امنیت مرزهای ج.ا.ایران است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی با رویکرد تحلیل کمی و کیفی (آمیخته) می­باشد. تجزیه‌وتحلیل متون مصاحبه‌های صورت گرفته با جامعه خبرگی از روش داده بنیاد و به شیوه تحلیل محتوا در نرم‌افزار MAXQDA  انجام گرفته است. برای بررسی وضعیت عاملیت هر کدام از شاخص‌ها از طریق تحلیل عاملی در نرم‌افزار SPSS نسبت به طبقه‌بندی عامل‌ها اقدام شد. نتایج پژوهش نشان می­دهد که عامل‌های جابجایی علائم مرزی در طغیان و فرسایش رودخانه مرزی (933/0)، انتخاب نوع تجهیزات و تسلیحات بر اساس اقلیم مرز (914/0) و افزایش خلأهای امنیتی در مرزهای کوهستانی (9/0) بیشترین عامل تأثیرگذار در امنیت مرزی بوده‌اند. همچنین وضعیت شاخص‌های گزینش‌شده در طرح‌های امنیتی استان‌های اردبیل، آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی موردبررسی و مقایسه قرار گرفت. که نتایج تحلیل نشان داد که چهار مقوله جغرافیای طبیعی (اقلیم، ژئوموفولوژی، موقعیت، زیست‌بوم) در طرح‌های امنیتی مناطق مرزی آذربایجان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و در مقایسه وضعیت استان‌ها در پیاده‌سازی شاخص‌های گزینش‌شده؛ استان اردبیل در وضعیت خوب، استان آذربایجان غربی در وضعیت متوسط و استان آذربایجان شرقی در وضعیت ضعیف ارزیابی شد.

کلیدواژه‌ها


1)      اخباری، محمد و نامی، محمدحسن (1393) جغرافیای مرز با تأکید بر مرزهای ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
2)      امینی، داود (1387) تحلیل اهمیت نظامی شبکه‌های ارتباطی مرزی آذربایجان شرقی با استفاده از GIS، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیای نظامی، دانشگاه امام حسین (ع).
3)      پناهی، حمید و امینی، داود (1399) تعیین شاخص‌های جغرافیایی-امنیتی مرزهای جمهوری اسلامی ایران، طرح تحقیقاتی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.
4)      پناهی، حمید؛ امینی، داود؛ اصانلو، علی (1396) مقدمه‌ای بر جغرافیای امنیتی مرز، چاپ اول، تهران: نشر دانشگاه علوم انتظامی امین.
5)      جعفری، سروش؛ اوصانلو، علی؛ علیزاده، حسین (1399) تغییر مسیر رودخانه مرزی بالهارود و تأثیر آن بر امنیت مرزنشینان، مطالعه موردی: هنگ مرزی گرمی، فصلنامه علمی علوم و فنون مرزی، ، دوره 9، شماره 2 (33)، صص. 28-1.
6)      چوخاچی‌زاده مقدم؛ محمدباقر و امینی، داود (1389) بسترهای ایجاد ناامنی در مناطق مرزی آذربایجان غربی از منظر جغرافیای نظامی-امنیتی، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 6، شماره 3، صص. 200-186.
7)      حیدری، حسین؛ ستاره، جلال؛ کیانی، جواد (1398) تأثیرات رودخانه هیرمند و فراه‌رود بر امنیت اقتصادی منطقه مرزی نهبندان، فصلنامه علمی علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 4 (31)، صص. 39-23.
8)      حیدری‌فر، محمدرئوف (1389) جهانی‌شدن و تحول کارکرد مرزها، فصلنامه سیاست خارجی، سال 24، شماره 1، صص. 183-157.
9)      خطایی، غلامحسین (1374) مرزبانی، چاپ اول، تهران: معاونت آموزشی ناجا.
10)   زرقانی، سیدهادی(1386)مقدمه‌ای بر شناخت مرزهای بین‌المللی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه علوم انتظامی.
11)   زرقانی، سید هادی، هادی اعظمی؛ لطفی، امین (1392) بررسی شیوه‌ها و سیاست‌های مدیرت مرزها و نقش آن در امنیت مرز نمونه موردی: مرزهای شرقی ایران (خراسان رضوی- افغانستان)، فصلنامه جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 20، صص. 108-83.
12)   سرور، رحیم؛ محمدی حمیدی، سمیه؛ ویسیان محمد (1393) بررسی شاخص‌های توسعه در مناطق مرزی در راستای تحقق امنیت پایدار (مطالعه موردی شهرستان‌های مرزی استان آذربایجان غربی)، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، دوره2، شماره 7 ، صص. 54-25.
13)   سلطانی، ناصر (1392) پیامدهای طرح انسداد مرز بر کارکرد مرزهای استان آذربایجان غربی، بهار 1392، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، دوره 1، شماره 1. صص. 86-59.
14)   عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف (1388) توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، فصلنامه باغ نظر، شماره 12، سال 6، صص. 76-57.
15)   کبیری، ملیحه؛ جان‌پرور، محسن؛ زرقانی، سید هادی (1396) تبیین و سطح‌بندی عوامل مؤثر بر اهمیت مرزها با تأکید بر مرزهای خشکی، پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل، سال 5، شماره 2 (10)، صص.
16)   کریمی، مرتضی و قره‌محمدی، مهدی (1395) بررسی نقش مورفولوژی مرزی شمال غرب کشور در تأمین امنیت در برابر تهدیدات گروهک پژاک (مطالعه موردی: شهرستان ماکو)، پژوهش‌نامه مطالعات مرزی، سال 4، شماره 2، صص. 106-71.
17)   لطفی، حیدر و قناعتی، محمود (1393) آسیب‌شناسی مدیریت و کنترل مرز در جنوب شرق کشور، همایش ملی مرزنشینی، توسعه پایدار و فرصت‌های سرمایه‌گذاری، پارس‌آباد مغان.
18)   معتمد، احمد و مقیمی، ابراهیم (1378) کاربرد ژئومورفولوژی در برنامه‌ریزی، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت.
19)   موسوی، میرنجف؛ ویسیان، محمد؛ خلیفی­پور، حکیمه (1395) اولویت‌بندی راهبردهای امنیت پایدار در آمایش مناطق مرزی مطالعه موردی: استان کردستان، فصلنامه جغرافیای سیاسی، دوره 1، شماره2، صص.77-55.
20)   ویسی، هادی و حافظ‌نیا، محمدرضا (1390) تأثیر جهانی‌شدن بر مرزها (بررسی و نقد آرای نفی مرز)، فصلنامه مدرس علوم انسانی- برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 15، شماره 2، صص. 59-41.
21) Slack, Jeremy. & Martínez, Daniel E. & Lee, Alison Elizabeth. & Scott, Whiteford. (2016) The Geography of Border Militarization: Violence, Death and Health in Mexico and the United States, Journal of Latin American Geography, Vol.15, No.1, pp.7-32.
22) Soumpenioti, Vasiliky. (2018) Border security and its importance for the European Society, Published on https://ied.eu/project-updates/border-security-and-its-importance.
23) Taylor, E. (2006) Security and border security policies: Perimeter or smart border? A comparison of the European Union and Canadian ‐ American border security regimes, Journal of borderlands studies, Vol.21, No.1, pp.
24) Vollmer, Bastian A. (2019) The paradox of border security – an example from the UK, Political Geography, Vol.71, pp.1-9.