کارکرد هویتی مذهب در عینیت بخشیدن به مرزهای جغرافیایی ایران در عصر صفوی

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیای سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

چکیده

تشکیل دولت صفویه در ایران، در قالب یک دولت شیعه دوازده امامی، یکی از طولانی‌ترین و پرجاذبه‌ترین فصول تاریخ اسلام و ایران است. زیرا پیروان این مذهب به مدت نُه قرن به مبارزات بی‌امان خود ادامه دادند تا آنکه مذهب شیعه دین رسمی ایران اعلام شد. ازآنجاکه دوره صفویه نقطه عطفی در تاریخ ایران محسوب می‌شود، بسیاری از پدیده‌های جغرافیای سیاسی در ایران دچار تحول شدند. لذا، در این پژوهش سعی شده است تا چگونگی تأثیر هویت دینی در عینیت بخشیدن به مرزهای جغرافیایی ایران عصر صفوی را واکاوی نموده و تأثیرات متقابل مرزهای سیاسی با هویت دینی را موردمطالعه قرار دهد. این مقاله در پی واکاوی و پرسش به سؤالاتی از این قبیل است که مرزهای سیاسی ایران پیش از سلسله صفویه چه تفاوتی با مرزهای دوره صفویه داشت؟ هویت دینی چه تغییر ماهوی‌ای در مرزهای سیاسی- جغرافیایی ایران وارد کرد که جمله پژوهشگران این مقطع از تاریخ ایران را آغاز یکپارچگی سیاسی- جغرافیایی ایران می‌دانند. نتایج نشان می‌دهد در این دوره است که برای نخستین بار عاملی فرهنگی- سیاسی به نام هویت دینی توانسته به‌تنهایی سرحدات و نواحی پیرامونی ایران را از غیر ایران جدا کرده و کم‌وبیش موجودیت آن‌ها را تا تکوین دولت مدرن در ایران تضمین نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Function of Religious Identity in Objectifying the Geographical Borders of Iran in the Safavid Era

نویسندگان [English]

  • afshin karami 1
  • Ali Amiri 2
1 Afshin Karami - Assistant Professor of Political Geography, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 faculty of letters and humanities, department of geography, lorestan university, khorramabad, iran
چکیده [English]

The formation of the Safavid state in Iran, in the form of a Shiite state of twelve Imams, is one of the longest and most attractive chapters in the history of Islam and Iran. Because the followers of this religion continued their unrelenting struggles for nine centuries until the Shiite religion was declared the official religion of Iran. Since the Safavid period is a turning point in the history of Iran, many phenomena of political geography in Iran underwent changes. Therefore, in this study, an attempt has been made to investigate the effect of religious identity in objectifying the geographical borders of Iran in Safavid era and to study the interaction of political borders with religious identity. This article seeks to analyze and ask questions such as: "how did the political borders of Iran before the Safavid dynasty differ from the borders of the Safavid period?" What a substantial change in religious identity has taken place in the political-geographical borders of Iran which scholars consider as the beginning of Iran's political-geographical integration. The results show that it is in this period that for the first time a cultural-political factor called religious identity has been able to separate the borders and peripheral areas of Iran from non-Iran alone and more or less guarantee their existence until the formation of a modern state in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • identity function
  • Religion
  • geographical border
  • Safavid period
1)      امیری، سروش؛ کیانی، جواد؛ مقیمی، مهدی (1396) جایگاه سلفی- تکفیری در بین مرزنشینان استان خراسان رضوی، فصلنامه پژوهش‌نامه مطالعات مرزی، سال 5، شماره 3، صص.83-57.
2)      باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم (1367) سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: انتشارات صفی علیشاه.
3)      پیرنیا، حسن و اقبال آشتیانی، عباس (1390) تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، تهران : نشر معیار.
4)      جمال‌زاده، ناصر و درستی، احمد (1389) جامعه‌شناسی تاریخی دولت: گسست در پیوند نخبگان و ساخت دولت در عصر صفوی، دانش سیاسی، دوره 6، شماره 2، صص.106-73.
5)      حافظ‌نیا، محمدرضا (1381) جغرافیای سیاسی ایران، تهران: انتشارات سمت.
6)      حافظ‌نیا، محمدرضا و قلی‌زاده، علی ولی (1386) دولت صفوی و هویت ایرانی، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 8، شماره 4، صص.28-3.
7)      حسینی، سیدهاشم (1387) بررسی عوامل اعتلا و توسعه شهر مقدس مشهد طی دوره صفوی، جستارهای تاریخی (فرهنگ)، دوره 21، شماره 3، صص.116-93.
8)      درستی، احمد (1391) دگرگونی ساخت دولت در ایران پیش مدرن، تهران: نشر میزان.
9)      دهقانی، رضا (1388) روابط ایران و عثمانی به‌مثابه الگوی روابط شرقی – اسلامی، جستارهای تاریخی (فرهنگ)، دوره 22، شماره 3، صص. 107-83.
10)   ذاکریان، مهدی؛ امیری، سروش؛ کیانی، جواد (1399) مسئولیت بین‌المللی پاکستان در قبال گروهک‌های تروریستی (مطالعه موردی: تروریست‌های مرزهای جنوب شرقی ایران، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 9، شماره 3، صص.124-105.
11)   رضایی، قاسم؛ رضایی، محسن؛ فعال، صیدال (1396)، واکاوی تهدید پدیده‌های قومی مذهبی و تأثیر آن بر امنیت مرزهای شمال غرب ایران، فصلنامه پژوهش‌نامه مطالعات مرزی، دوره 5، شماره 3، صص. 185-163.
12)   رنجبر، محمدعلی (1389) رابطه نهاد سیاسی و مذهبی در حکومت زندیه؛ دوره تعامل محدود، تاریخ اسلام و ایران، سال بیستم، دوره 20، شماره 5، صص.83-57.
13)   سیوری، راجر (1388) ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
14)   شاملی، عباس‌علی و حسین‌خانی، هادی (1382) ریشه‌های چالش و درگیری میان صفویان و عثمانیان، تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، پیش‌شماره 4، صص.78-39.
15)   صارمی، نوذر امین؛ محمدی اطهر، علیرضا؛ طالبی، رضا (1395) همگرایی قومی- مذهبی مرزنشینن و نقش آن در امنیت پایدار مرز ایران و پاکستان، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 7، شماره 2، صص.143-121.
16)   عابدینی، ابوالفضل (1388) قراردادهای صلح ایران و عثمانی و کاهش تنش‌های مذهبی بین دو کشور در عصر صفوی و افشاری، تاریخ ایران، شماره 60، صص.120-101.
17)   عبداللهی، حمید (1385) ضرورت‌های ساختاری مدیریت سیاسی سرزمین و شکل‌بندی اجتماعی ایران عصر صفوی، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 7، شماره 3، صص. 33-5.
18)   عبادی، مهدی (1388) حکومت‌گران و تحولات مذهبی آذربایجان (از برافتادن ایلخانان تا برآمدن صفویان)، تاریخ و تمدن اسلامی، دوره 5، شماره 10، صص.140-107.
19)   کرمی، افشین (1388) تحولات جغرافیایی-سیاسی مرزهای غربی ایران در 200 سال اخیر و چشم‌انداز پیش‌رو، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران.
20)   گارثویت، جین‌رالف (1387) تاریخ سیاسی ایران، ترجمه غلامرضا علی‌بابایی، تهران: نشر اختران.
21)   گودرزی، حسین (1386)، بازآفرینی مفهوم ایران در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 8، شماره 1، صص.30-3.
22)   گودرزی، حسین (1387) کارکرد هویت‌بخش مذهب شیعه در دوره صفویه، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 9، شماره 4، صص. 72- 45.
23)   لاکهارت، لارنس (1380) انقراض سلسله صفویه، ترجمه اسماعیل دولتشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
24)   مجتهدزاده، پیروز (1379) ایده‌های ژئوپلیتیک و واقعیت‌های ایرانی، تهران: نشر نی.
25)   مجتهدزاده، پیروز (1380) کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج‌فارس، ترجمه حمیدرضا ملک‌محمدی نوری، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
26)   مجتهدزاده، پیروز (1381) جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: انتشارات سمت.
27)   مجربی، حسن (1396) نقش تعلیم و تربیت شیعی در انسجام و دفاع از مرزهای ایران در دوره صفویه، علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 4، صص.180-149.
28)   مدرس رضوی، محمدتقی (1378) سال‌شمار وقایع مشهد در قرن‌های پنجم تا سیزدهم، به کوشش ایرج افشار، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
29)   مزاری، داود؛ امیری، سروش؛ دعاگویان، داود (1398) عوامل مؤثر نفوذ وهابیت در بین مرزنشینان شهرستان خواف (1395)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 7، شماره 3، صص.160-131.
30)   مهمان‌نواز، محمود (1399) تحلیلی بر تقابلات مرزی ایران و عثمانی در زمان شاه صفی: مطالعه موردی سقوط بغداد، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 9، شماره 1، صص. 89-117.
31)   مهمید، محمدعلی (1361) پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران، تهران: نشر میترا.
32)   میرحیدر، دره؛ راستی، عمران؛ میراحمدی، فاطمه سادات (1392)، مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.
33)   میرزاده، سید محمد و اصغرزاده، اصغر (1398)، تأثیر مدیریت اسلامی مرزبانی بر امنیت مرزی (مطالعه موردی: مرزبانی شهرستان پیرانشهر)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 4، صص.59-41.
34)   میرلطفی، محمود رضا؛ علوی زاده، سید امیرمحمد؛ هدایتی امین، خورشید (1394)، بررسی انسجام اجتماعی در حفظ امنیت مرزی با تأکید بر تنوع قومی- مذهبی (مطالعه موردی: شهرستان زابل)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دوره 5، شماره 19، صص.70-57.
35)   نجف پور، مجید؛ نایب پور، محمد؛ فروزش، سینا (1398) اختلاف مرزی ایران و عراق و تأثیر آن بر جنگ تحمیلی، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 2، صص.151-125.
36)   نوایی، عبدالحسین، غفاری‌فرد، عباسقلی (1388) تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران: انتشارات سمت.
37)   یاری، احسان و اسفندیاری، مهدی (1396) تحلیل عوامل ژئوپلیتیکی مؤثر بر تکوین مرزهای شرقی و جنوب شرقی ایران، فصلنامه علوم و فنون مرزی، دوره 8، شماره 2، صص.95-65.
38) Allouche, Adel. (1983) The Origins and Development of the Ottoman-Safavid Conflict, Berlin, Klaus Schwarz Verlag.
39) Barkey, Karen. (2008) Empire of Difference; The Ottomans in Comparative Perspective, Cambridge University Press.
40) Brie, Mircea. (2011) ethnicity, religion and intercultural dialogue in the European border space, eurolimes, Vol.1, pp.11-18.
41) Cogneau, denis. & Moradi, Alexander. (2014) borders that divide: education and religion in Ghana and togo since colonial times, economic history, Vol.74, No.3, pp.1-36.
42) Diener, Alexander C. & Hagen, Joshua. (2010) Borderlines and Borderlands, Political Oddities at the Edge of the nation-state, Rowman & Littlefield Publishers.
43) Gavrilova, yulia. & shchetkina, irina. & liga, marina. & gordeeva, nadezhda. (2018) religious syncretism as a siciocultural factor of social security in cross border regions, mental health religion & culture, Vol.21, No.3, pp.231-245.
44) Glassner, Martin. & Harm J. de Blij. & Leon, Yacher. (1980) Systematic political geography, New York: John Wiley & Sons.
45) Guo, Rongxing. (2005) Cross-border resource management theory and practice, Elsevier.
46) Ikome, Francis. (2012) Africa’s international borders as potential sources of conflict and future threats to peace and security, institute for security studies paper, No.233, pp.123-135.
47) Imber, Colin. (2002) The Ottoman Empire,1300-1650, The structure of Power, Palgrave Macmillan.
48) Li, yanxi. & Sai, Qian (2020) the effects of language and religion on cross-border acquisition completion, research in international and finance, Vol.54, pp.1-15.
49) Anderson, Malcolm. (1997) Frontiers; Territory and State Formation in the Modern World, Cambridge, Polity Press.
50) Matsuzato, Kimitaka. (2010) Cultural geopolitics and the new border regions of Eurasia, Eurasian studies, Vol.1, No.1, pp.42- 53.
51) Prescott, Victor. & Triggs, Gillian. D. (2008) International Frontiers and Boundaries: Law, Politics and Geography, London, Boston, Martinus Nijhoff Publisher.
52) Sevastianov, Sergei. & laine, Jussi. & Kireev, Anton. (2015) Introduction to border studies, Vladivostok, dalnauka.