بررسی نقش عوامل اثرگذار در توسعه فضایی نواحی روستایی مرزی مطالعه موردی: روستاهای مرزی شهرستان گنبدکاووس

نوع مقاله : پژوهشی مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و نظام سیاست‌گذاری در نظام برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

شناخت پتانسیل‌ها و نقاط ضعف نواحی هم‌جوار با مرز می‌تواند بهترین رویکرد در راستای توسعه فضایی مناطق روستایی مرزی به شمار آید توسعه‌ای که ناشی از وجود مرز و قابلیت‌های آن است. هدف تحقیق حاضر بررسی نقش عوامل اثرگذار بر توسعه فضایی نواحی روستایی مرزی در شهرستان گنبدکاووس می‌باشد. تحقیق حاضر از نوع کاربردی و به لحاظ هدف و ماهیت توصیفی- تحلیلی، مبتنی بر پرسشنامه محقق ساخته و مطالعات میدانی می‌باشد، جهت تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار Spss و Gis بهره گرفته‌شده است. جامعه آماری تحقیق را روستاهای مرزی شهرستان گنبدکاووس تشکیل می‌دهند. حجم نمونه برای جامعه آماری مذکور با استفاده از فرمول کوکران، 364 مورد است که با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. ابزار اصلی تحقیق، پرسشنامه استانداردی بود که روایی آن‌ها به تأیید پانلی از متخصصان دانشگاهی صاحب‌نظران و محققان در بخش روستایی رسید و پایایی آن از طریق آلفای کرونباخ (790/0) در حد مطلوب تأیید شد. نتایج حاصل از مدل رگرسیون خطی نشان می‌دهد از 6 مؤلفه مطرح‌شده از دیدگاه جامعه مطالعه (روستاهای مرزی)،5 مؤلفه دارای تأثیرگذاری معنادار و تنها 1 مؤلفه دارای تأثیرگذاری نا معناداری بوده، که بیشترین ارتباط و تأثیرگذاری در مؤلفه بهبود رقابت اقتصادی کاملاً مستقیم و سطح معناداری 99 درصدی می‌باشد. و پس‌ازآن مؤلفه حفاظت از محیط‌زیست، یکپارچگی فضایی، مخاطرات و بهبود کیفیت سطح زندگی، سطح معناداری 95 درصدی را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین میانگین مطلوبیت عوامل تأثیرگذار در توسعه فضایی روستاهای مرزی شهرستان گنبد نشان می‌دهد که، به ترتیب مؤلفه رقابت اقتصادی با میانگین (73/3)، مؤلفه همکاری و یکپارچگی فضایی با میانگین (26/3)، مؤلفه محیط‌زیست با میانگین (12/3)، مؤلفه مخاطرات با میانگین (07/3)، مؤلفه بهبود کیفیت زندگی با میانگین عددی (04/3) و در آخر مؤلفه تقویت رویکرد مشارکتی با میانگین (21/2) به‌عنوان کمترین مؤلفه در توسعه فضایی نواحی روستاهای هدف مطالعه تأثیرگذار بوده است. فقط مؤلفه تقویت رویکرد مشارکتی در روستاهای موردمطالعه نتوانسته است در توسعه فضایی این روستاها اثرگذار باشد. بنابراین طبق نتایج تحلیلی داده‌ها فرضیه: در بین عوامل اثرگذار در توسعه فضایی روستاهای مرزی، عامل بهبود رقابت اقتصادی در محدوده موردنظر بیشترین نقش را ایفا می‌کند. مورد تأیید و معنادار بوده و مورد اثبات قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the Role of Influential Factors in the Spatial Development of Border Rural Areas (Case Study: Border villages of Gonbad Kavous)

نویسندگان [English]

  • AYUB Badragh Nejad 1
  • Azizpour Farhad 2
  • Hasan Afrakhteh 3
1 PhD Candidate in Geography and Policy Making in Rural Planning, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Associate Professor in Geography and Rural Planning, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 Professor in Geography and Rural Planning, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Recognizing the potentials and weaknesses of the areas adjacent to the border can be the best approach to the spatial development of rural border areas, a development that arises from the existence of the border and its capabilities. The purpose of this study is to investigate the role of factors affecting the spatial development of border rural areas in Gonbad Kavous. In terms of its objectives the present study is of an applied research type and in terms of its nature it is considered as a descriptive-analytical study, which is based on a researcher-made questionnaire and field studies. SPSS and GIS software have been used to analyze the data. The statistical population of the research consists of border villages of Gonbad Kavous city. The sample size for the statistical population using the Cochran's formula is 364 items that were selected using a simple random sampling method. The main research tool was a standard questionnaire whose validity was confirmed by a panel of academic experts and researchers in rural areas and its reliability was confirmed by Cronbach's alpha (0.790) to the desired level. The results of linear regression model show that out of 6 components proposed from the perspective of the study community (border villages), 5 components have a significant impact and only 1 component has a non-significant impact, which has the most relevance and impact on improving the component of direct economic competition and the level of significance is 99%. After that, the components of environmental protection, spatial integrity, hazards and quality of life improvement have a significance level of 95%. Also, the average desirability of the factors affecting the spatial development of border villages in Gonbad city shows that, respectively, the component of economic competition with an average of 3.73, the component of cooperation and spatial integration with an average of 3.26, the component of environment with an average of 3.12) , the risk component with an average of 3.07, the quality of life improvement component with a numerical average of 3.04 and finally the component of strengthening the participatory approach with an average of 2.21 are the lowest component in the spatial development of rural areas, respectively. Only the component of strengthening the participatory approach in the studied villages has not been able to affect the spatial development of these villages. Therefore, according to the data analysis results, the hypothesis "Among the factors affecting the spatial development of border villages, the factor of improving economic competition in the desired area plays the most important role" is approved and significant.

کلیدواژه‌ها [English]

  • development
  • Village
  • Spatial Analysis
  • Economic competition
  • Gonbad Kavous
1)      افراخته، حسن و حجی پور، محمد (1394) اقتصاد سیاسی فضا و تعادل منطقه‌ای در ایران- فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 4، شماره 4، صص.110-87.
2)      بدری، سیدعلی؛ رضوانی، محمدرضا؛ خدادادی، پروین (1398)، تحلیل محتوای کیفی سیاست‌های فضایی توسعه روستایی کشور پس از انقلاب اسلامی، برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، سال 9، شماره 1، صص.24-1.
3)      جلالیان، حمید (1396) جایگاه روستا در برنامه‌ریزی منطقه‌ای، تهران: انتشارات سمت.
4)      جوانب عزتی، نصرالله؛ حیدری پور، اسفندیار؛ اقبالی، ناصر (1390) نقش و جایگاه آمایش مناطق مرزی در نظام برنامه‌ریزی (مطالعه موردی؛ مناطق مرزی ایران)، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال 3، شماره 4، صص.190-179.
5)      حیدری، حسین؛ زرافشانی، کیومرث؛ مرادی، خدیجه (1394) مدل کیفی کنش سرمایه اجتماعی با فرآیند توسعه روستایی مورد: روستای فارسینج در استان کرمانشاه؛ اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۴، شماره 11، صص.۱۴۶-۱۳۱.
6)      خت قهفرخی، زهره؛ سعیدی، عباس؛ عزیزپور، فرهاد؛ توکلی نیا، جمیله (1398) تحلیلی بر جریان‌های فضایی و شبکه منطقه‌ای در نواحی مرزی. مطالعه موردی: نواحی مرزی استان گلستان، مجله آمایش جغرافیایی فضا، سال 9، شماره 3، صص.226-203.
7)      دولفوس، اولیویه، (1369) فضای جغرافیایی، ترجمه سیروس سهامی، تک جلد، چاپ اول، مشهد: نشرنیکا.
8)      سعیدی، عباس (1392) مفاهیم بنیادین در برنامه‌ریزی کالبدی- فضایی (بخش دوم)، فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، ، سال 1 شماره 3، صص.24-11.
9)      شیعه، اسماعیل و شکیبامنش، امیر (1390) برنامه‌ریزی فضایی راهبردی (رویکردی کارا در نظام برنامه‌ریزی شهری)، معماری و شهرسازی ایران، سال 2، شماره 1، صص.52-43.
10)   شهیکی، محمد نبی؛ محمودپور، کامران ؛ محسنی، حدیثه  (1394) بررسی عوامل تأثیرگذار بر شاخص رقابت‌پذیری کشورها با تأکید بر اقتصاد ایران، فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، سال 3 ، شماره 11، صص.188-155.
11)   زارعی، یعقوب (1396) سنجش و تحلیل شاخص‌های جمعیتی توسعه در سکونتگاه‌های روستایی مرزی استان گلستان، پژوهش‌نامه مطالعات مرزی، سال 5، شماره 2، صص.32-21.
12)   طالشی، مصطفی و امیرفخریان، مصطفی (1391) کاربرد الگوهای کمّی تحلیل فضایی جمعیت در آمایش سکونتگاه‌های روستایی مطالعه موردی: استان خراسان رضوی، پژوهش‌های روستایی، سال 3، شماره 12، صص.134-111.
13)   فعلی، سعید؛ صدیقی، حسن؛ پزشکی راد، غلامرضا؛ میرزایی، آرزو (1396)، چالش‌های جوامع روستایی ایران برای دستیابی به توسعه پایدار، روستا و توسعه، سال 3، شماره 4، صص.128-97.
14)   عندلیب، علیرضا و مطوف، شریف (1388) توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران، باغ نظر، سال 6، شماره 12، صص.76-57.
15)   عابدینی­راد، آرزو و پناد، عبدالصمد (1391) بازتعریف کارکردهای روستایی در پرتو تحول ساختارهای مدیریتی مناطق مرزی (موردمطالعه: استان سیستان و بلوچستان)، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 1، شماره 3، صص.28-7.
16)   صادقی، حجت الله؛ فال سلیمان، محمود؛ هاشمی، صدیقه؛ فدایی، معصومه (۱۳۹۳) محدودیت­ها و ظرفیت‌های توسعه پایدار در روستاهای مرزی شرق ایران مورد: دهستان بندان در شهرستان نهبندان، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 3، شماره 8، صص.۱۲۶-۱۴۴.
17)   طیب نیا سید هادی و منوچهری سوران (1395) نقش بازارچه‌های مرزی در توسعه اجتماعی و اقتصادی نواحی روستایی مورد: روستاهای بخش خاو و میرآباد شهرستان مریوان، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال ۵، شماره 15، صص.۱۷۲-۱۴۷.
18)   مهندسین مشاور DHV، (1371)، رهنمودهایی برای برنامه‌ریزی مراکز روستایی (جلد دوم)، تهران: انتشارات روستا و توسعه.
19)   مرادی مسیحی، واراز و طالبی، ‌مانی (1396) تحلیل ساختاری شاخص‌های توسعه پایدار روستایی مورد: دهستان‌های شهرستان صومعه‌سرا، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 6، شمار 921، صص.۱۸۰-۱۶۵.
20) BORISOV, B. (2015) Spatial planning in regional planning of agricultural lands and rural areas, Bulgarian Journal of Agricultural Science, Vol.21, No.4, pp.751-756.
21) Food and Agriculture Organization (FAO) (2015) Spatial Planning in the context of the Responsible Governance of Tenure, Text-only version.
22) Hrabak, J. & Konecny, O. (2018) Multifunctional agriculture as an integral part of rural development: Spatial concentration and distribution in Czechia, Norwegian Journal of Geography, Vol.72, No.5, pp.123-137.
23) Ulied, A. & Biosca, O. & Rafael, R. (2010) Urban-rural narratives and spatial trends in Europe: The State of the Question, Mcrit SL publication, Barcelona, Spain.
24) Belka, marek. (2008) spatial planning (key instrument for development and effective governance, United Nations, New York and Geneva.
25)  Johnson, R.B. & Onwuegbuzie, A.J. (2008) Mixed Methods Research Paradigm Whose Time has com, Educational Researcher, Vol.33, No.7, pp.14-26.
26) Wang, Y. & Liu, Y. & Li, Y. & Li, T. (2016) The spatio-temporal patterns of urban–rural development transformation in China, Habitat International, Vol.53, pp.178-187.
27) Zubarevich, N.V. (2019) Spatial Development Strategy: Priorities and Instruments, Voprosy Ekonomiki [Economic Issues], No.1, pp.135–145.