رویکرد کیفیت زندگی سکونتگاه‌های مرزی در برنامه‌های توسعه پنج‌ساله ایران

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

2 استادیار مدیریت رفتار سازمانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

3 کارشناسی جغرافیا، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

چکیده

مناطق مرزی به‌ویژه در ایران، از اهمیت بی‌بدیلی برخوردار است. توجه به کیفیت زندگی مناطق و سکونتگاه‌های مرزی یک راهبرد مهم و اساسی در راستای توسعه مرزها و همچنین توسعه یکپارچه سرزمینی است. گام بنیادی برای بهبود کیفیت زندگی در مناطق مرزی، رویکردی است که نظام سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کشور در محتوای اسناد توسعه تدارک دیده است. ازاین‌رو در ایران برنامه‌های پنج‌ساله توسعه به‌عنوان اسناد راهبردی توسعه کشور دارای اهمیت است که در این تحقیق تلاش شد به تحلیل محتوای برنامه‌های توسعه پنج‌ساله پس‌از انقلاب از حیث پرداختن به کیفیت زندگی در مناطق مرزی و تغییرات رویکرد مذکور طی شش دوره اسناد توسعه ایران پرداخته شود. تحقیق حاضر به لحاظ هدف کاربردی است. داده‌ها با روش مطالعه اسنادی گردآوردی شده است. تحلیل داده‌ها در چارچوب تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی انجام‌گرفته است. برای تحلیل محتوای شش سند توسعه کشور از نرم‌افزار مکس‌کیودا استفاده شد. نتایج نشان داد برنامه‌ریزی برای توسعه ابعاد کیفیت زندگی مناطق مرزی به‌صورت یکدست و یکپارچه نبوده است و اختلاف زیادی بین میزان گرایش به ابعاد کیفیت زندگی می‌توان دید. همچنین در برنامه‌های توسعه پنج‌ساله ایران، تنوع و روزآمدی برنامه‌های اجرایی به لحاظ پرداختن به ابعاد کیفیت زندگی مناطق مرزی دارای کاستی و ضعف جدی است. به عبارتی، برنامه‌ها و اقدامات آن از جذابیت لازم برای اینکه بهبود و پیشرفت قابل‌توجه در کیفیت زندگی مرزنشینان ایجاد نماید، برخوردار نیست. درمجموع این‌گونه استنباط می‌شود که تاکنون برای برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران، کیفیت زندگی در فضاهای مرزی یک مسئله اولویت‌دار نبوده است. بدین‌سان می‌توان گفت یکی از ریشه‌های اصلی چالش‌های کنونی مناطق مرزی، رویکرد نظام سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی است که تا زمان تداوم این ناعدالتی در سیاست‌گذاری، وضع مناطق مذکور تغییر چشمگیری نخواهد داشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Approach to the Quality of Life of Border Settlements in Iran's Five-Year Development Plans

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hajipour 1
  • Samira Pour 2
  • Amin Mahmoudi Khurandi 3
1 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, University of Birjand, Birjand, Iran
2 Assistant Professor of Organizational Management, University of Birjand, Birjand, Iran
3 Amin Mahmoudi Khourandi - Bachelor of Geography, University of Birjand, Birjand, Iran
چکیده [English]

Border areas, especially in Iran, enjoy a unique importance. Considering the quality of life of regions and border settlements is an important strategy in developing boundaries as well as integrated land development. The fundamental step to improve the quality of life in the border areas is an approach that the country's policy planning and design has been prepared in the content of development documents. Therefore, in Iran, five-year development plans are important as the strategic development documents of the country, which was attempted to analyze the content of five-year development programs in terms of addressing the quality of life in border areas and changes in the approach during six periods of development of Iran. The present study is of an applied research type in terms of its objectives. Data were collected by studying documentation. Data analysis in the framework of qualitative content analysis has been carried out with inductive approach. MAXQDA software was used to analyze the content of six development documents. The results showed that planning to develop the dimensions of the quality of life of the border areas has not been uniformly integrated, and there is a large difference between the degrees of quality of life. Also, in Iran's five-year development programs, diversity and day-to-date programs have serious shortcomings in terms of addressing the quality of life of the border areas. In other words, its programs and actions do not have the attractiveness necessary for improving and significant improvements in the quality of life of the border residents. In general, it is concluded that for planners and policymakers, the quality of life in border spaces has not been a priority issue. Thus, it can be said that one of the roots of the current challenges of the border areas is the approach of the policy and planning system and until the continuation of this inequality in policy making the situation will not change.

کلیدواژه‌ها [English]

  • integrated land development
  • Quality of Life
  • Development plan
  • policy approach
  • border areas
  • احمدی پور، زهرا؛ حافظ­ نیا، محمدرضا؛ محمدپور، عباس (1387) تأثیرات اقتصادی و اجتماعی بازگشایی مرزها نمونه موردی بخش باج‌گیران در مرز ایران و ترکمنستان، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، سال 40، شماره 65، صص. 18-1.
  • اسفرم، یعقوب؛ استحکام، حسن؛ شامانیان، مریم؛ اسدی، رضا (1397) بررسی اثر بازارچه‌های مرزی در کیفیت مناطق روستایی- مطالعه موردی بازارچه مرزی تمرچین پیرانشهر، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، سال 5، شماره 4، صص. 511-491.
  • افضلی، رسول؛ قالیباف، محمدباقر؛ احمدی فیروزجائی، میثم (1392) تبیین تحولات مفهوم مرز در فضای سیاسی مجازی، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، سال 45، شماره 1، صص. 238-217.
  • بدراق‌نژاد، ایوب؛ عزیزپور، فرهاد؛ افراخته، حسن (1400) بررسی نقش عوامل اثرگذار در توسعه فضایی نواحی روستایی مرزی- مطالعه موردی روستاهای مرزی شهرستان گنبدکاووس، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 10، شماره 2، صص. 103-67.
  • بدری، سید علی؛ رضوانی، محمدرضا؛ قرنجیک، مجید (1392) سنجش شاخص‌های ذهنی کیفیت زندگی در نواحی روستایی-مطالعه موردی دهستان جعفربای جنوبی شهرستان ترکمن، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 24، شماره 2، صص. 74-53.
  • پاسبان، مرتضی و اصغری لفمجانی، صادق (1399) واکاوی محدودیت‌های دستیابی به کیفیت مطلوب زندگی در روستاهای مرزی- مورد ناحیه سیستان، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال 10، شماره 37، صص. 46-33.
  • جباری، حبیب ‌(1381) توسعه اجتماعی و اقتصادی دو روی یک سکه، فصلنامه رفاه اجتماعی، ویژه‌نامه سایت اجتماعی، دوره 3، شماره 10، صص. 79-55.
  • جمینی، داوود؛ صفری علی‌اکبری، مسعود؛ صالحی‌کاخکی، مریم؛ علی‌پور، خالد؛ ذوالفقاری، امیرعلی (1396) توزیع فضایی کیفیت زندگی و شناسایی تعیین کننده‌های آن در سکونتگاه‌های روستایی- مطالعه موردی شهرستان روانسر استان کرمانشاه، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 28، شماره 66، صص. 78-57.
  • حیدری، محمد؛ انعامی علمداری، سهراب؛ فتاحی، فرهاد (1391) ژئوپلیتیک مرز و الگوی مدیریت و کنترل مرزهای شرقی ایران، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 8، شماره 3، صص. 153-118.
  • خادمی، حسین (1390) ارزیابی و مکان‌یابی فضای سبز شهری با استفاده از GIS (نمونه موردی: شهر آمل)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: غلامرضا جانباز قبادی، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نور.
  • خراسانی، محمدامین و اکبرپور، محمد (1391) تحلیل رضایت ساکنان روستایی از کیفیت محیط در مناطق مرزی- موردمطالعه بخش سیه رود شهرستان جلفا، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال 1، شماره 3، صص. 86-96.
  • خواجه شاهکوهی، علیرضا و مهدوی، شهرام (1391) ارزیابی و تحلیل شاخص‌های کیفیت زندگی در شهرهای مرزی (مطالعه موردی: شهر بندر ترکمن)، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت؛ چالش‌ها و رهیافت‌ها، دانشگاه سیستان‌وبلوچستان، 30 و 31 فروردین 1391، دانشگاه سیستان و بلوچستان صص. 436-430.
  • خوارزمی، شهین‌دخت (1387) کیفیت زندگی و الزامات عصر دیجیتال در ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی علوم ارتباطات در ایران، مشاهده‌شده در آدرس اینترنتی:https://vista.ir/article/293500
  • خوشفر، غلامرضا؛ موسی‌زاده، حسین؛ خداداد، مهدی (1395) تحلیلی بر کیفیت زندگی در مناطق مرزی- نمونه دهستان اترک از توابع شهرستان گنبدکاووس، فصلنامه پژوهش‌نامه مطالعات مرزی، سال 4، شماره 4، صص. 86-53.
  • درایسدل، آلاسدایر و بلیک، جرالد اچ. (1373) جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، ترجمه دره میرحیدر، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
  • ذکایی، محمد سعید و نوری، آرام (1394) زندگی در مناطق مرزی: مطالعه پدیدار شناختی مرزنشینان شهر نوسود، جامعه پژوهشی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال 6، شماره 4، صص. 105-128
  • رضوانی، روح‌الله (1389) تحلیل محتوا، نشریه پژوهش، سال 2، شماره 1، صص. 137-156
  • رضوانی، محمدرضا؛ منصوریان، حسین (1387) سنجش کیفیت زندگی: بررسی مفاهیم، شاخص‌ها، مدل‌ها و ارائه مدل پیشنهادی برای نواحی روستایی، فصلنامه روستا و توسعه، سال 11، شماره 3، صص. 26-1.
  • سرور، رحیم؛ عشقی چهاربرج، علی؛ علوی، سعیده (1394) تحلیل فضایی شاخص‌های توسعه در راستای تحقق امنیت پایدار در مناطق مرزی – موردمطالعه شهرستان‌های مرزی کلان منطقه آذربایجان، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، سال 3، شماره 12، صص. 22-1.
  • شاهرخی ساردو، صالح و نوری‌پور، مهدی (1394) بررسی وضعیت شاخص‌های کیفیت زندگی در مراکز دهستان‌های شهرستان جیرفت، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، شماره 12، صص. 40-19.
  • صانعی، صدیقه (1393) کیفیت زندگی، ابعاد و رویکردها، دومین کنفرانس ملی جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی، ۲۵ دی ۱۳۹۳، موسسه اطلاع‌رسانی نارکیش تهران، صص. 12-1.
  • غفاری، غلامرضا و امیدی، رضا (1389) کیفیت زندگی، شاخص توسعه اجتماعی، تهران: شیرازه.
  • غفاری، غلامرضا؛ کریمی، علیرضا؛ نوذری، حمزه (1391) روند مطالعه کیفیت زندگی در ایران، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، سال 1، شماره 3، صص. 134-107.
  • فاضل‌نیا، غریب (1393) سنجش و مقایسه تطبیقی شاخص‌های کیفیت زندگی در خانواده‌های گسترده و هسته‌ای- مطالعه موردی مناطق روستایی بخش پشت‌آب زابل، فصلنامه پژوهش‌های روستایی، شماره 20، صص. 874-849.
  • فرجی ملایی، امین (1389)، تحلیل شاخص‌های کیفیت زندگی شهری و برنامه‌ریزی برای بهبود آن (مطالعه موردی: شهر بابلسر)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: کرامت‌الله زیاری، دانشگاه تهران.
  • فیروزجاییان، علی‌اصغر و دهقان حداد، محسن (1393) ارتباط و تأثیر زندگی عینی بر کیفیت زندگی ذهنی (مطالعه موردی؛ شهر آمل، استان مازندران)، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی- فرهنگی، سال 3، شماره 4، صص. 157-184
  • قالیباف، محمدباقر؛ رمضان‌زاده لسبویی، مهدی؛ یاری‌شگفتی، اسلام (1388) سنجش میزان رضایت‌مندی ساکنان روستایی از کیفیت زندگی و آثار آن بر امنیت مناطق مرزی-مطالعه موردی بخش نوسود استان کرمانشاه، فصلنامه روستا و توسعه، سال 12، شماره 3، صص. 184-163.
  • قلی‌پور، رحمت‌الله و اقاجانی، رضا (1393) بررسی تجربه توسعه ترکیه با تأکید بر برنامه‌های توسعه و مقایسه آن با ایران، سومین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، واکاوی مفاهیم و نظریه‌های رایج و تجارب ایران و جهان؛ به‌سوی نظریه اسلامی ایرانی.
  • کریمی، مرتضی و وفایی، علی‌اکبر (1396) امنیت سازی با توسعه پایدارتر مناطق مرزی، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 4، شماره 15، صص. 95-115
  • لطیفی، غلامرضا و فرخ‌وندی، امیر (1390) عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی جانبازان شهرستان دزفول، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 9، صص. 122-81.
  • ماجدی، سید مسعود و لهسایی‌زاده، عبدالعلی (1385) بررسی رابطه بین متغیرهای زمین‌های، سرمایه اجتماعی و رضایت از کیفیت زندگی، مطالعه موردی در روستاهای استان فارس، فصلنامه روستا و توسعه، سال 9، شماره 4، صص. 135-91.
  • متقی، افشین و متقی، سمیرا (1393) سنجش برخورداری و توسعه مناطق مرزی بر اساس روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره- نمونه موردی شهرهای مرزی استان آذربایجان، پژوهشنامه مطالعات مرزی، سال 2، شماره 3، صص 82-63.
  • مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1399) قوانین برنامه‌های اول تا ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مشاهده‌شده در سایت:https://rc.majlis.ir
  • مؤمنی راد، اکبر؛ علی‌آبادی، خدیجه؛ فردانش، هاشم؛ مزینی، ناصر (1392) تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج، فصلنامه اندازه‌گیری تربیتی، دوره 4، شماره 14، صص. 222-187.
  • میرزائی، حسین و عبده‌زاده، سیروان (1393) بررسی تأثیر بازارچه‌های مرزی بر کیفیت زندگی روستاییان مرزنشین- موردمطالعه بازارچه‌های مرزی و روستاهای شهرستان مریوان، فصلنامه توسعه محلی (روستائی-شهری)، سال 6، شماره 2، صص. 278-255.
  • نجات، سحرناز؛ منتظری، علی؛ هلاکویی نایینی، کوروش؛ کاظم، محمد؛ سیدرضا، مجدزاده (1385) استانداردسازی پرسشنامه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت، مجله دانشکده بهداشت و انستیتو تحقیقات بهداشتی، سال 4، شماره 4، صص. 12-1.
  • نوبخت ارسی، توحید (1389) کیفیت زندگی دانشجویان و عوامل مرتبط با آن (مطالعه موردی: دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران و دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
  • Battis-Schinker, Eva. & Al-Alawi, Sarah. & Knippschild, Robert. & Gmur, Karolina. & Książek, Sławomir. & Kukuła, Marta. & Belof, (2021) Towards quality-of-life indicators for historic urban landscapes – Insight into a German-Polish research project, Environmental and Sustainability Indicators, Vol.10, pp.1-15.
  • Biderman, Albert D. (1974) Social indicators, In R. L. Clewett & Jerry C. Olson (Eds.) whence and whither in social indicators and marketing, pp.27-44, Chicago, American Marketing Association.
  • Brown, Jackie. & Bowling, Ann. & Flynn, Terry. (2004) Models of quality of life: A taxonomy, overview and systematic review of the literature. European Forum on population ageing research. Availablat: http://www.ageing Group.Shef.ac.uk/pdf/qol_review_no_tables.pdf.
  • Bruggemann, Bernd. & Garlipp, Petra. & Haltenhof, Horst. & Seidler, Klaus-Peter. (2007) Quality of life and social support as outcome characteristics of a psychiatric day Hospital, Reprinted From the German Journal of Psychiatry, No.10, pp.58-68.
  • Brzosko-Sermak, A(2007) Theoretical Deliberations on Frontier location of Cities,Bulletin of Geography (Socio-Economic Sires), No.7, pp.73-86.
  • Das, Daisy. (2008) Urban quality of life: A Case study of Guwahati. Journal social indicators research­, Vol. 88, 2, pp.297-310.
  • Fang, Fang. & Ma, Libang. & Fan, Hao. & Che, Xinglong. & Chen, Meimei. (2020) The spatial differentiation of quality of rural life based on natural controlling factors: A case study of Gansu Province, China, Journal of Environmental Management, Vol. 264, pp.11-43.
  • Giannico, Vincenzo. Spano, Giuseppina. Elia, Mario. D’Este, Marina. Sanesi, Giovanni. & Lafortezza, Raffaele. (2021) Green spaces, quality of life, and citizen perception in European cities, Environmental Research, Vol.196, pp.11-19.
  • Goerlich, Francisco J. & Reig, Ernest (2021) Quality of life ranking of Spanish cities: A non-compensatory approach, Cities, Vol.109, pp.10-29.
  • Holtz, Carol. & Sowell, Richard. & VanBrackle, Lewis. & Velasquez, Gabriela. & Hernandez-Alonso, Virginia. (2014) A quantitative study of factors influencing quality of life in rural Mexicanwomen diagnosed with HIV, Journal of the Association of Nurses in AIDS Care, Vol.25, 6, pp.555-567.
  • Kolodinsky, Jane. & DeSisto, Thomas Patrick. & Propen, David. & Putnam, Matthew E. & Roche, Erin. & Sawyer, William R. (2013) It is not how far you go, it is whether you can get there: modeling the effects of mobility on quality of life in rural New England, Journal of Transport Geography, Vol. 31, C, pp.113-122.
  • Lambiri, Dionysia. & Biagi, Bianca. & Royuela, Vicente. (2007) Quality of Life in the Economic and Urban Economic Literature, Social Indicators Research, Vol.84, No.1, pp. 1-25.
  • Lee, Yung-Jaan. (2008) Subjective quality of life measurement in Taipei. Journal Building and Environment, Vol.43, 7, pp.1205-1215.
  • Leimgruber, Werner. (1991) Boundary Values and Identity: The Swiss-Italian
  • Transborder Region, eds: Rumley and J.V. Minghi, Rutledge, New York.
  • Leung Kwok Prudence, Lau. Wai Chung Lawrence, Lai. & Chi Wing Daniel, Ho. (2018), Quality of life in a “high-rise lawless slum”: A study of the “Kowloon Walled City”, Journal of Land Use Policy, Vol.76, pp.157-165.
  • Mella, Piero. & Gazzola, Patrizia. (2015) Sustainability and quality of life: the development model, In: Enterprise and the Competitive Environment, Vol.2, pp.542–551.
  • Mier, Nelda. & Ory, Marcia G. & Zhan, Dongling. & Conkling, Martha. & Sharkey, Joseph R. & Burdine, James N. (2008) Health-related quality of life among Mexican Americans living in colonias at the Texas–Mexico border, Social Science & Medicine, Vol. 66, 8, pp. 1760-1771.
  • (2014) How’s Life in Your Region? Measuring Regional and Local Well-being for Policy Making, OECD Publishing, Paris.
  • Pacione, Michael. (2003) Urban Environment Quality and human well-being, a social geographical perspective, Journal of Landscape and urban planning, Vol.65, 1-2, pp.19-30.
  • Pal, Amlan Kumar. & Kumar, Uday Chandra. (2005) Quality of life concept for the evaluation of societal development of rural community in West Bangal, India. Asia-Pacific Journal of Rural Development, Vol. 15, 2, pp. 83-93.
  • Parker, Jason Shaw. & Moore, Richard H. (2008) Conservation use and quality of life in rural community: an extension of Goldschmidt's finding, Journal of Southern Rural Sociology, Vol. 23, 1, pp. 235-265.
  • Perkamann, Markus. (2003) Cross – Border Regions in Europe, Significance and Drivers of Regional Cross–Border Cooperation, European Urban and Regional Studies, Vol.10, No.2, pp.156-167.
  • Sapena, Marta. & Wurm, Michael. & Taubenbock, Hannes. & Tuia, Devis. & Ruiz, Luis A. (2021) Estimating quality of life dimensions from urban spatial pattern metrics, Computers, Environment and Urban Systems, 85, pp.1-11.